لفظ منحصرا از استعمال ريشه مىگيرند و از آنجا كه استعمال همان عرف گفتارى است بنابر اين ، منشأ دلالتهاى تصديقى ، عرف گفتارى است به توضيحى است كه در آينده خواهد آمد .
عرفى كه منشأ دلالت تصورى يا تصديقى است كه مىتوان از آن به عرف دلالتى تعبير كرد مورد بحث ما در اينجاست .
عُرف دلالتى مورد بحث ، در اينجا بر سه نوع كلّى است :
1 ) عرف عقلا : در اين نوع از عرف ، همهء عقلا شريك و سهيماند ، و اختصاص به اهل لغت خاص يا طايفهاى معين ندارد ؛
2 ) عُرف اهل لغت ( عرف عام يا عرف لغوى عام ) : اين نوع عرف ، مخصوص اهل لغت است . بنابر اين ، عرفى كه ميان اهل لغتى معين شكل مىگيرد ، الزاماً شامل اهل لغتى ديگر نمىشود . و با توجّه به اينكه زبان متن دينى اسلامى ، « زبان عربى » است ، در اين مباحث ، قواعد عرفى شايع ميان اهل لغت عرب مورد نظر است ؛
3 ) عُرف خاص ( عرف لغوى خاص ) : در ميان اهل لغت ، احياناً عرفى مخصوص به يك دسته از اهل لغت شكل مىگيرد كه به دليل آنكه در ميان اهل لغت عموميت ندارد و تنها به دستهاى از اهل لغت اختصاص دارد ، از آن به « عرف خاص » تعبير مىشود . مفهوم خاصّى كه از لفظ ، نزد مردم منطقهاى خاص نظير « اهل حجاز » يا نزد طايفهاى خاص ، نظير « فقها » يا « رياضىدانان » ، شكل مىگيرد ، نمونهاى از عرف خاصّ است .
از آنچه گفتيم معلوم شد :
* دلالت استعمالى يا منشأ عقلى دارد يا منشأ عرفى ؛
* و منشأ عرفى دلالت استعمالى نيز يا عرف عقلاست ، يا عرف لغوى عام ، يا عرف لغوى خاص ؛
اكنون اضافه مىكنيم :
« دلالت استعمالى » يا : « دلالتى كه از استعمال نشأت مىگيرد » بر دو گونه است :
1 ) دلالت استعمالى بر مدلول تصوّرى ( دلالت استعمالى تصوّرى ) ؛
2 ) دلالت استعمالى بر مدلول تصديقى ( دلالت استعمالى تصديقى ) .
توضيح اينكه : پس از آنكه لفظى براى معنايى وضع شد ، در مرحلهء استعمال :
* گاه چنين است كه استعمال هيچ نقش جديدى در معناى لفظ ندارد ؛ جز به فعليت رساندن قوهء دلالت لفظ كه به سبب وضع پديد مىآيد ؛
اصول فقه نوين ( فارسى ) — صفحة 310
مساهمون: الشيخ محسن الأراكي
ص٣١٠