قاعدهء ترتّب صدقى از قاعدهاى نشأت ميگيرد كه در گذشته - در قاعدهء پنجم - دربارهء آن بحث كرديم و از آن به قاعدهء « اولويت صدق بر معناى تام در مفاهيم تشكيكى » تعبير كرديم ، در آنجا به تفصيل بيان كرديم كه صدق مفهوم تشكيكى بر مصاديق تشكيكى خود به ترتيب اولويت است . يعنى :
* صدق مفهوم بر مصداق تام كه متّحد با طبيعت صرف آن مفهوم است ؛ صدق يقينى است ؛
* و صدقش بر مصداقى كه طبيعت صرف نيست - بلكه طبيعت مخلوط است - لكن با غلبهء طبيعت مفهوم مورد نظر ، صدق به درجه ضعيفترى است ، صدق مظنون است . لذا همراه با احتمال خلاف و امكان شك در مصداقيت است ؛
* و صدقش بر مصداقى كه طبيعت ضد طبيعت مفهوم مورد نظر بر آن مساوى يا غالب است صدق مشكوكى است .
در اينگونه موارد ، ترتّب صدقى بهوجود مىآيد . يعنى : صدق مفهوم بر هر مصداق ، مترتّب بر صدق مفهوم بر مصداق برتر و تشابه و تطابق نسبى ساير مصاديق با آن مصداق برتر است كه مصداق تام مفهوم طبيعت است .
لكن ، اين تشابه و تطابق معمولًا به طور ترتّبى انجام ميگيرد ؛ مثلًا :
* مصداق تامّ « مؤمن » 100 % از طبيعت مفهوم مؤمن را دارد كه موجب مىشود مصداقى كه 90 % آن مفهوم را دارد ؛ با مصداق اوّل تشابه و تطابق نسبى داشته باشد . لذا مفهوم ، بر مصداق مشتمل بر 90 % طبيعت نيز صدق مىكند ؛
* از سويى ديگر : مصداق مشتمل بر 90 % از طبيعت مفهوم مؤمن ، با مصداق مشتمل بر 80 % از اين مفهوم ؛ تشابه و تطابق نسبى دارد كه موجب مىشود مصداق مشتمل بر 80 % با مصداق برتر تشابه و مطابقت داشته باشد و در نتيجه مفهوم طبيعت ، بر مصداق مشتمل بر 80 % مفهوم نيز منطبق شود ؛
* و از سويى ديگر : مصداق 80 % با مصداق 70 % ، و مصداق 70 % با 60 % و هكذا . . تا آنجا كه اين تطابق و تشابه با مصداق برتر ادامه يابد ؛ صدق مفهوم نيز ادامه خواهد داشت . و آنجا كه اين تطابق و تشابه با مصداق برتر متوقّف شود ؛ مصداقيت براى مفهوم نيز منتفى مىگردد .
نتيجهء اين ترتّب صدقى اين است كه معيار اصلى مصداقيت براى مفهوم ، تطابق و تشابه بلاواسطه يا معالواسطه با مصداق برترى است كه مصداق تامّ طبيعت و 100 % با طبيعت مفهوم مورد نظر - نظير مفهوم « مؤمن » - اتّحاد مصداقى دارد .
از آنچه گفتيم دو نتيجه گرفته مىشود :
اصول فقه نوين ( فارسى ) — صفحة 241
مساهمون: الشيخ محسن الأراكي
ص٢٤١