بود كه نمايندگان كمپانى هند شرقى فرمان شاه عباس را براى انجام فعاليت تجارى در ايران دريافت داشتند . در سال 1619 م ايرانيها بندر رأس الخيمه را در ساحل جنوبى خليج فارس به تصرف در آوردند ؛ و سرانجام در عمليات مشترك ايران و انگليس در سال 1622 م جزاير هرمز و قشم به تصرف كامل ايران در آمد و پرچم پرتغال پس از يك قرن به زير كشيده شد . از آن پس انگليسيها مركز تجارت و كشتيرانى خود را به بندر عباس منتقل كردند « 1 » .
ديگر قدرتى كه در خليج فارس به فعاليت پرداخت ، كشور هلند بود . هلنديها كه خود تا سال 1595 م مستعمرهء اسپانيا بودند ، در اوايل قرن هفدهم به يك قدرت مهم دريايى تبديل شدند ؛ و در سال 1623 م شركت هلندى هند شرقى توسعهء خود را در خليج فارس آغاز كرد .
آنها توانستند با كمك « ويس نيخ « 2 » » و يك نقاش هلندى به نام « فان هاسلت « 3 » » كه در دربار . شاه عباس به سر مىبرد ، امتياز فعاليت تجارى را در خليج فارس به دست آورند . آنان پس از داير كردن دفاتر تجارى در بندر عباس و اصفهان ، با سوء استفاده از ضعف شاه عباس دوم صفوى ، موقعيت خود را استحكام بخشيدند و سر انجام در سال 1652 م به حضور انگليسيها در خليج فارس و نيز فعاليت تجاريشان در بندر عباس پايان دادند . تا آنكه سرانجام در سال 1765 م در برابر فشار ايرانيها ناچار خليج فارس را ترك گفتند « 4 » .
پس از عقب نشينى هلنديها از خليج فارس ، بار ديگر انگليسيها در خليج فارس به دخالت پرداختند . پالمرستون ، وزير خارجهء وقت انگلستان در اوايل سال 1838 م دربارهء استراتژى اين كشور در خليج فارس چنين اعلام داشت :
ما موظف هستيم خليج فارس را تحت سلطهء نيروهاى دريايى خود در آوريم . به طورى كه هيچ قدرت ديگرى قادر به رقابت با ما نباشد . ولى در عين حال عملى ساختن اين منظور نبايد از لحاظ مادى براى ما گران تمام شود « 5 » .
هامش
( 1 ) . نبرد قدرتها در خليج فارس ، ص 50 - 53 ؛ نيز ر . ك . دايرة المعارف فارسى ، واژه خليج فارس .
( 2 ) .
1 . .
( 3 ) . 2 . .
( 4 ) . همان ، ص 53 - 58 ؛ نيز ر . ك . دايرة المعارف فارسى ، واژهء خليج فارس .
( 5 ) . تاريخ سياسى خليج فارس ، ص 264 .