آمده است ، از عالمان ديگرى مىتوان سراغ گرفت كه به دليل فتنهء افغان از شهر خارج شده و يا به دست آنها كشته شدهاند . از جمله كشتهشدگان اين فتنه ، يكى محمد صادق بن مير عبد الحسين خاتونآبادى است كه در همان سال 1134 در جريان تصرّف اصفهان توسط افاغنه كشته شد . « 1 » نمونههاى ديگر ، ميرزا مهدى نسابه شيرازى و آقا محمد مهدى فرزند آقا محمد هادى اردكانى است كه آقابزرگ از آنان ياد كرده است . « 2 »
مير آصف قزوينى يكى ديگر از انديشمندانى است كه در جريان فتنهء افغان به همراه دوستانش گرفتار مشكلات چندى شده است ؛ از او حكايت شده است كه در جريان محاصره ، آنگاهكه قحط و غلاى شديدى حكمفرما بود ، وى به همراه برخى از رفقايش قدرى گوشت خر را به قيمت گزافى خريده و آن را طبخ كردند ؛ پس از آن ، در جريان تقسيم ، به اندازهاى دقت شد كه سهم هركس را وزن مىكردند تا دقيقا به اندازهء سهم ديگران باشد ؛ گفته شده است كه قزوينى ، سهم خود را آخر از همه برداشت و با كم برداشتن سهم خود به نفع ديگران ، ايثار كرد ! گويا وى در همان ايام درگذشته است . « 3 » از وى شرح مفصّل بر خطبهء همام ياد شده است . « 4 »
آقا حسن على فرزند آقا جمال خوانسارى ، از ديگر عالمانى است كه پس از محاصرهء اصفهان به همراه طهماسب دوم از شهر اصفهان گريخت و از آنجا به قزوين و سپس تبريز رفت . به نوشته قزوينى ، او به عهد طهماسب دوم رئيس العلماء بوده است . « 5 »
آقا خليل فرزند محمد اشرف قائنى اصفهانى نيز از عالمان مشهور اين عهد اصفهان بوده و به نوشتهء قزوينى ، پس از درگذشت آقا جمال خوانسارى ( م 1122 ) از چهرههاى برجسته و معتمد اصفهان به شمار مىرفته است . پس از محاصرهء اصفهان ، وى دچار مشكل شده ، اما پس از چندى از آن وضع رهايى يافته و به قزوين رفته است ؛ قزوينى مىگويد : قبل از ورود وى به قزوين ، شرابخورى در اين شهر رايج بوده ، حتى بيش از خوردن آب ! اما به همّت او اين رسم زشت به كلى برافتاد . « 6 » آقابزرگ با ياد از تأليفات وى ، تاريخ درگذشت او را شب مبعث سال 1136 مىداند . « 7 »
يكى از عالمانى كه فتواى جهاد بر ضد افاغنه داد ، محمد رضى قزوينى بود ؛ او به دنبال
هامش
( 1 ) . آقابزرگ ، الكواكب ، ص 362 ، مهدوى ، تخت فولاد ، ص 114
( 2 ) . و نيز نك : فسائى ، فارسنامه ناصرى ، ج 1 ، صص 501 - 502
( 3 ) . قزوينى ، تتميم ، ص 49 ؛ آقابزرگ ، الكواكب ، ص 1
( 4 ) . آقابزرگ ، ذريعه ، ج 13 ، ص 226
( 5 ) . تتميم امل الامل ص 107 ، و از آنجا در الكواكب المنتثره ص 173 .
( 6 ) . قزوينى ، تتميم ، صص 142 - 146
( 7 ) . الكواكب المنتثره صص 243 - 244