اين فتوا ، به همراه جمع كثيرى از مردم ، در قريهء ديالآباد قزوين در برابر افاغنه ايستادگى كرده و به شهادت رسيد ( در سال 1136 ) . « 1 »
محمد على شيرازى سكاكى نيز كه از عالمان عارف اين عهد اصفهان و از جمله استادان قطب الدين محمد نيريزى بود ، به دست افاغنه به شهادت رسيده و در خانهاش دفن شد . « 2 »
احمد نيريزى ، كاتب مشهور معاصر شاه سلطان حسين كه خطوط وى در ميانه سالهاى 1130 تا 1150 باقى مانده ، در جريان فتنهء افاغنه ، در خانهاى پنهان شده و در همان حال مجموعهاى از ادعيه را براى صاحبخانه كتابت كرده است . « 3 »
دربارهء سيد عبد اللّه موسوى جزائرى صاحب الاجازة الكبيرة گفته شده است كه در جريان حكومت افاغنه ، براى يكى از كشيشانى كه در دست آنان گرفتار آمده بود ، نزد افاغنه وساطت كرده و آنان او را آزاد كردند . وى سپس آن كشيش را به شهر تستر - شوشتر - برد تا دربارهء مسيحيت اطلاعاتى از او كسب كند . « 4 »
يكى از كسانى كه در جريان فتنهء افغان گرفتار مصيبت شد ، فاضل هندى است . شيخ على حزين ضمن شرحى از محاصرهء اصفهان به ذكر وفيات برخى از اعلام آن ديار در حول و حوش فتنه افغان پرداخته و فهرستى از انديشورانى را كه اندكى قبل از فتنه و يا در حين محاصره از دنيا رفتند ، بيان مىدارد . از جمله آنها فاضل هندى است كه با عبارت « چندى قبل از حادثه اصفهان » درگذشت از او ياد شده است . « 5 » سال درگذشت وى آن چنان كه بر روى سنگ قبر وى بوده 25 رمضان 1137 است . طبعا وى در اوج اين دشوارىها ، به صورت پنهانى درگذشته است . « 6 »
عالم ديگرى كه حزين از او ياد كرده ، ميرزا كمال الدين حسين فسوى است ؛ وى مىنويسد : او « از استادان من بود كه در سن كهولت در ايام محاصره به رحمت ايزدى پيوست » . عالم ديگر مولانا حمزهء گيلانى كه است كه به نوشتهء حزين : « از اعاظم تلامذهء فيلسوف اعظم مولانا محمد صادق اردستانى عليه الرحمة و از اصدقاى من بود ؛ وى را در اواخر ايام محاصره رحلت افتاد » . حزين تقرير درس حكمت استاد خود اردستانى را با آغاز
هامش
( 1 ) . درباره او نك : قزوينى ، تتميم ، ص 157 ؛ آقابزرگ ، الكواكب ، ص 277
( 2 ) . دربارهء او نك : حزين ، تذكره ، ص 179 ( تصحيح دوانى ، تهران ، مركز اسناد ، 1375 ) ؛ آقابزرگ ، الكواكب ، صص 533 - 534
( 3 ) . الكواكب ص 52 .
( 4 ) . نك : مقدمهء محقق بر الاجازة الكبيرة ، ص 23
( 5 ) . حزين ، تاريخ و سفرنامه ، ( چاپ اصفهان ، 1334 ) ص 65
( 6 ) . دربارهء وى بنگريد : جعفريان ، مقالات تاريخى ، دفتر سوم ، نوشتار « احوال و آثار فال هندى » .