طبعا نبايد غفلت كرد كه اصرار برخى از متأخرين بر نقش منفى ملا محمد حسين به اين بازمىگردد كه او را نوهء علامه مجلسى مىپندارند كه اشتباه فاحشى است .
در برابر اين تحولات ، از مواضع ساير علما آگاهى نداريم تا بدانيم در برابر ملا محمد حسين بودهاند يا در كنار او . در اينجا ، اخبارى از عالمانى كه به نوعى در ماجراى حملهء افاغنه درگير شده ، گذشته ، گريخته و يا از ميان رفتهاند ، به دست خواهيم داد .
يكى از عالمان اين عهد ، مير محمد حسين بن محمد صالح خاتونآبادى ( م 1151 ) است . آگاهىهاى پراكندهء فراوانى دربارهء اين مير محمد حسين به عنوان عالمى قابل احترام در نيمهء نخست قرن دوازدهم در دست است كه بسيارى از آنها را آقابزرگ فراهم آورده است . « 1 » پيش از آن شرح حال وى در تتميم امل « 2 » و روضات الجنات « 3 » آمده بوده است . وى نوادهء دخترى علامه مجلسى به شمار آمده و شخصيت علمى و اجتماعى برجستهاى در روزگار خويش داشته است .
قزوينى دربارهء او مىگويد كه سالها در اصفهان اقامهء نماز جمعه مىكرده و در اين اواخر به زحمت مقام شيخ الاسلامى را پذيرفته است . « 4 » عنوان شيخ الاسلامى نبايد منافاتى با مقام ملاباشى محمد حسين تبريزى داشته باشد . قزوينى مىافزايد كه وى وزارت مريم بيگم عمّهء ( متنفذ ) شاه سلطان حسين را نيز بر عهده داشته است . زمانى كه محمود افغان بر اصفهان تسلط يافت ، او را دستگير كرد و براى تصاحب اموالش ، به آزار او پرداخت ؛ محمد حسين خاتونآبادى مىگويد كه اين آزار و اذيّت ، در اصلاح وضع روحى او شديدا مؤثر بوده است . « 5 » صاحب روضات ابتدا در متن كتاب آورده است كه محمد حسين خاتونآبادى در جريان فتنهء افغان درگذشته است ؛ اما سپس در حاشيه ، به نقل از ملا محمد علىّ بن محمد رضاى تونى در حاشيهاى كه بر كتاب النهاية فى شرح الهدايه ، نوشتهاند ، آورده است كه تاريخ درگذشت مير محمد حسين مذكور 23 شوال سال 1151 بوده و جسد وى براى دفن به مشهد منتقل شده است . « 6 » وى به احتمال پس از آزادى به روستاى خاتونآباد واقع در ده كيلومترى شرق اصفهان رفته و در آنجا اجازهاى مفصل با عنوان مناقب الفضلاء جهت زين الدين خوانسارى « 7 » نوشته است . خاتونآبادى در اين كتاب ، گزارشى از وضعيّت
هامش
( 1 ) . آقابزرگ ، الكواكب ، صص 198 - 200
( 2 ) . قزوينى ، تتميم ، صص 125 - 126
( 3 ) . خوانسارى اصفهانى ، روضات ، ج 2 ، ص 360
( 4 ) . قزوينى ، تتميم ، ص 126
( 5 ) . همان ، ص 126
( 6 ) . خوانسارى اصفهانى ، همان ، ج 2 ، ص 362
( 7 ) . درباره او نك : الكواكب صص 296 - 297