و مسألة التوحيد غامضة لدى * دراستهم من غير نور الهداية
و لم يثبتوا حقا و لم يثبتوا سوى ال * دعاوى التى فى الفكرة الأحمقيّة
كذلك فيهم ملحدون تزندقوا * و لم يفهموا المعنى المراد بوحدة
كما أنّ جمهور الذين تفلسفوا * لقد أشركوا فى الوحدة الازلية « 1 »
در برابر اينها ، و به يك معنا در كنار اينها ، دستهاى از صوفيان قرار دارند كه از نظر وى ، آنها نيز مردود هستند :
كذلك أبعاض الذين تصوّفوا * لقد ألحدوا فيها به غير البصيرة
و بين كلا الحزبين عند أولى النهى * مخالفة عظمى بمحض السفاهة
و قد أكثروا فيها الخلاف و أوقعوا * عقول أولى النهى فى تيه شبهة
پيام وى به دانشوران اين است كه ، او در اين شرايط ، ذوالقرنينى است كه پس از فساد يأجوج و مأجوج ، مىخواهد سدّى در برابر اين افكارى كه به نظر وى نادرست است ، ايجاد كند :
لقد أفسدت يأجوج أوهامهم و قد * أضلّوا كثيرا عن صراط الهداية
و انّى لذو القرنين فى عصرنا لدى * دواه مضت فى الفتنة الحندسية
سأجعل سدّا لا يطيقون نقبه * و لم يظهروا يوما عليه بحجّة
ألا أيها الطلاب فى منهج الهدى * لقد جئتكم بالحق من غير شبهة
تعالوا الى أنوارنا المهدوية * و ولّوا على الدجال و الثنوية
و لا تشركوا بالله شيئا و وحّدوا * بوحدته الذاتية الأحدية
ذروا شركهم فى وحدة عددية * دعوا زخرفات الفكرة الفلسفية
تعالوا الى توحيد آل محمد * عليهم سلام الحضرة الصمدية « 2 »
ضديت وى با تفكر فلسفى در بيشتر اشعار بعدى وى انعكاس يافته و بررسى آنها مىتواند جزئياتى را دربارهء نزاع اهل طريقت با اهل فلسفه به دست دهد ؛ گرچه تعبيرهاى تكرارى در آن فراوان است .
مؤلف ضمن مباحث عرفانى خود ، گاهبهگاه به رفع اتهام از خود و اهل طريقت پرداخته است ؛ او همانند آنچه گذشت ، به هيچ روى اتهام تصوف را بر خويش برنمىتابد ؛ اين مىتواند علاوه بر تكرار آنچه عرفا در اين زمينه گفتهاند و خود را از تصوف جدا ساخته و حتى از آن بدگويى كردهاند ، نشانگر تلقى بدى باشد كه در اواخر عصر صفوى از كلمه صوفيه وجود داشته و منشأ تفاوتى باشد كه پس از آن ميان عرفان و تصوف مطرح گرديد .
هامش
( 1 ) . نيريزى ، فصل الخطاب ، ص 97
( 2 ) . نيريزى ، فصل الخطاب ، ص 98