و نسخهاى از آن به شمارهء 857 در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران موجود است ، از چهارده كتاب پدر خود ياد كرده است . « 1 »
قطب الدين و تصوف سياسى
قطب الدين در ميان عرفاى اواخر دورهء صفوى ، ويژگىهاى منحصر به فردى دارد . وى افزون بر تأكيد خاصش بر عقايد فرقهاى ، طرفدار نوعى نگرش عرفانى است كه از يكسو با فلسفه و كلام ، و از سوى ديگر با روش فقيهان ، در تعارض است . در واقع ، مىتوان آن را نوعى نگرش عرفانى اخبارى دانست كه خارج از حيطهء مسائل فرقهاى بوده و فيض نيز در اين اواخر تا اندازهاى آن را طرح كرده بود . طبعا برخى از ديدگاههاى مؤلف در اين باره ، ضمن مرور بر انديشههاى وى در فصل الخطاب خواهد آمد . آنچه در ارتباط با قطب الدين به بحث ما مربوط مىشود ، درگير شدن وى در سياست و طرح مطالبى است كه او دربارهء شرايط خاص سياسى و اجتماعى جامعهء خود بيان كرده است . ارتباط اين مباحث با تفكر عرفانى وى ، حكايت از رشد نوعى تصوف سياسى دارد كه سابقهاى استوار در آغاز عهد صفوى و حتى پيدايش اين دولت داشت ؛ بر خلاف آنچه تصور شده است ، تصوف تا پايان عهد صفوى حضور داشت و هواداران آن ، گرچه از نام صوفى بر خود پرهيز كرده و رسم بر آن شده بود تا نام عارف را رواج دهند ، تعدادشان فراوان بود ؛ آنان ، هماره براى احياى خود تلاش كرده و كوشش مىكردند تا در برابر شيخالاسلامها و فقيهان حاكم ، مقاومت كنند . اين گروه با تمسك به پيشينهء زهد و تقواى موجود در عرفا ، فقيهان را به دنيادارى متهم كرده و با طرح انواع اتهامات بر آن بودند تا در برابر آنان بايستند ؛ طبيعى است كه در اين ميان ، افراط و تفريطهايى از هر دوسو صورت مىگرفت . فقيهان كه قدرت بيشترى داشتند ، در عمل و نوشتار ، تلاش گستردهاى را براى بىاعتبار كردن صوفيان به راه انداختند .
اوج اين فشارها همزمان با سقوط اصفهان شد و اين صوفيان و عارفان را برانگيخت تا گناه اين ماجرا را بر عهدهء شيخ الاسلام و ملاباشى گذاشته ، آن را نتيجهء اقدامات فقها بر ضد صوفيه و عقوبت ناشى از برخوردهاى تند جريان حاكم بر ضد عرفا عنوان كنند . در اين شرايط بود كه اين قشر ، در انديشهء تحليل سقوط حكومت صفوى فرورفته و در اين باره مطالبى را عرضه كردند . سالها پيش از سقوط صفويه ، نجيب الدين رضا تبريزى در ضمن خوابى كه شرح آن را در كتاب سبع المثانى آورده ، سقوط صفويه را پيش بينى كرده بود . وى اين پيش بينى را در قالب خوابى كه از صفى الدين اردبيلى ديده و ضمن آن بىاعتمادى
هامش
( 1 ) . نك : نسخهء 858 دانشگاه برگهاى 2 ، 3 ، 79