38 رسالهء طب الممالك در علل و اسباب سقوط صفويان
قطب الدين نيريزى شيرازى ذهبى
قطب الدين نيريزى ( 1100 - 1173 ) يكى از اقطاب سلسلهء ذَهَبيه است كه افراد وابستهء به اين سلسله ، صوفيان معتدل ايران بوده ، بيشتر در خراسان و فارس تمركز داشته و آن چنان كه ابراز مىكنند ، تعلق خاطر ويژهاى به امام رضا عليه السلام دارند . « 1 » استاد محمد خواجوى شرحى از احوال وى را در مجموعهاى در مقدمهء رسالهء روحيه و منهج التحرير فراهم آورده است . بنا به استظهار ايشان از برخى از اشعار قطب الدين ، چنين به دست مىآيد كه تولدش به سال 1100 در نيريز فارس بوده « 2 » و تحصيلات آغازين را به احتمال ، در همان ديار و پس از آن در شيراز و اصفهان ادامه داده است . شرح حال مفصل او را اسد الله خاورى در كتاب ذهبيه آورده و دربارهء زندگى و آثار او شرح مبسوطى به دست داده است . « 3 » وى تاريخ تولد قطب الدين را بر اساس حدسى كه از يكى از نوشتههاى قطب زده ، حوالى سالهاى 1100 تا 1115 ياد كرده است . قطب پس از تحصيلات اوليه به شيراز آمد ، سپس به نجف اشرف رفت و پس از آن به ايران بازگشته از قزوين عازم اصفهان شد و حادثهء سقوط اصفهان را درك كرد .
به لحاظ علمى ، از اشعارى كه وى در فصل الخطاب آورده است ، چنين معلوم مىشود كه در آغاز ، به تحصيل فلسفه و كلام پرداخته ، اما پس از آن كه دريافت با تحصيل كلام و فلسفه ، ابواب سعادت همچنان به رويش بسته مانده است ، به عرفان روى آورده است :
فلما يئسنا من طريقة فكرنا * لقد أنزل اللّه الغيوث برحمة
هامش
( 1 ) . دربارهء آنها بنگريد : زرينكوب ، دنبالهء جستجو در تصوف ايران ، صص 264 - 265
( 2 ) . نيريزى ، رسالهء روحيه ، صص 7 - 8
( 3 ) . خاورى ، اسد الله ، ذهبيه ، تصوف علمى - آثار ادبى ، صص 297 - 327 ، 525 - 565 وى از رسالهء طب الممالك او نيز بر اساس آنچه كه شاعر در فصل الخطاب آورده است ، ياد كرده ، اما نسخهاى از آن را نشناخته است .