ارزش تاريخى مكافاتنامه
آنچه كه از متن مكافاتنامه برجاىمانده است ، نشان مىدهد كه شاعر ، دفتر خود را در دو بخش تنظيم كرده ، هر چند آشكارا مرز اين دو قسمت را مشخص نكرده است . در بخش اول ، پس از ستايش خداوند و درود بر رسول و آل او ، به روشن كردن فساد حاكم در درون هيئت حاكمه صفوى پرداخته است . و در بخش دوم كه متأسفانه تنها مقدارى از آن باقى مانده ، گزارش رخدادهاى مقدماتى مربوط به سقوط اصفهان به دست افاغنه را در سال 1134 آورده است . امكان آن هست كه شاعر در ادامهء شرح جنگ گلونآباد ( كه چند ماه پس از آن اصفهان سقوط كرد ) ديگر رخدادهاى تاريخى را نيز به نظم كشيده باشد ؛ اما در حال حاضر آن قسمت در اختيار ما قرار ندارد . با اين حال ، همان بخش نخست نيز مشتمل بر بيان برخى از حوادث و معرفى تعدادى از چهرههاى سياسى و فرهنگى اين دورهء پرآشوب مىباشد . مىتوان گفت كه آگاهىهاى تاريخى داده شده در مكافاتنامه ، در مواردى منحصر به فرد بوده و اشعار ، مشتمل بر اطلاعات تازهاى دربارهء اين برهه از تاريخ ، به ويژه بعد اجتماعى آن است . در اينجا به فهرستى از موضوعات تاريخى و اجتماعى اشاره مىكنيم :
اطلاعاتى در مورد نزاع فقيهان و صوفيان ؛ آگاهىهايى دربارهء شخصيت مير سيد احمد خان صفوى [ دربارهء وى اطلاعات مفصلى در مجمع التواريخ آمده است . ] ؛ اشاراتى به جنگ ميان سيد احمد و شاهوردى خان سپهسالار فارس ؛ آشفتگى در وضع مردم اصفهان و فرار آنان به شهرهاى اطراف ؛ تصاحب اموال اوقاف توسط امراء ، شرحى از وضعيت فتحعلى خان داغستانى و سياستهاى او ، شرحى از احوال مير محمد تقى مشهدى ؛ جنگ جعفر قلى خان استاجلو در هرات ؛ اشاراتى به وضعيت لرستان و تبريز ؛ تاراج اموال حرم امام رضا عليه السلام توسط امراء و فرماندهان ؛ اشاراتى دربارهء برخورد اكراد چمشكزك با غارت اموال حرم ؛ بيان احوال و كردار ميرزا رفيع دواتدار ملقب به « كوسه » ؛ آگاهىهايى دربارهء صفى قلى خان و اقدامات او ؛ آگاهىهايى دربارهء تصميم شاه در رفتن از قزوين به خراسان و منصرف شدن او در سال 1133 ، اطلاعاتى در شرح احوال محمد قلى خان شاملو - جانشين فتحعلى داغستانى ؛ اطلاعاتى دربارهء حملات لزگىها به شيروان و رفتن محمد خان براى سركوبى آنان ؛ حملهء محمود افغان به كرمان ؛ آگاهىهايى دربارهء سيد عبد اللّه مشعشعى حاكم خوزستان ؛ چگونگى وضعيت فرماندهان ايرانى در جريان جنگ گلونآباد و بيان روحيات آنها ؛ و در پايان « چگونگى روز معركه سراپا مهلكهء گلونآباد » . البته جزئيات ديگرى نيز در ضمن اشعار آمده است .