8 - عدم كارآيى نيروهاى قزلباش
از آنچه در جنگ ميان سپاهيان ايرانى با افاغنه مىدانيم ، چنين به دست مىآيد كه جز در چند مورد جزيى و مقطعى ، هيچ حملهء قاطعانه و پيروزمندانهاى در جريان هجوم محمود افغان به اصفهان صورت نگرفت ؛ البته برخى شهرها و حتى شهركها همچون گز اصفهان و اصفهانك [ بن ] دروازهها را بستند و دشمن را تا مدتها به درون شهر راه ندادند ؛ چنان كه در مواردى ، برخى از شهرها ، همچون قزوين ، افاغنه را از شهر راندند ، « 1 » اما در مجموع ، اقدام قاطعانهاى تا قبل از حملات نادر صورت نگرفت ، يا اگر گرفت با پيروزى قرين نشد . در واقع ، سپاه قزلباش با ذلّت تمام در برابر حمله به اصفهان عقب نشست . اين عدم كارآيى ، معلول عوامل متعددى بود كه مهمترين آنها از نظر شاعر ما ، نرسيدن به وضع سپاهيان بوده است . در اين باره ، بايد آرامش متوالى چند دهه گذشته را نيز افزود . سپاه ايران گرچه از لحاظ ظاهرى ، داراى لباسها و تجهيزات بودند ، اما هيچ نوع آمادگى كافى براى يك مبارزهء قاطع نداشتند . در واقع در جامعهء آن دورهء صفوى ، همه جا ظاهرى آراسته داشت ؛ اما در باطن تهى و پوچ بود . شاعر ما دربارهء امراء كه سران قوم بودند مىگويد :
همه سرخ رخساره ليك از خضاب * همه روسفيد از ره اكتساب « 2 »
ز زربفت و ديبا لباس همه * ولى پيزرى بود اساس همه « 3 »
فرماندهان و اميران زراندوز حتى با تصاحب اموال وقفى و نيز طلاجات حرم حضرت رضا عليه السلام ، آن هم به بهانهء تجهيز سپاه ، كارى نكردند :
تمام خزاين ظروف طلا * گرفتند و كردند جمله هبا
قناديل سركار مولاى حق * شكستند و كردند جام و طبق « 4 »
وجوهى كه مىبود وقف نجف * تمامى به اتلاف شد بر طرف « 5 »
ز اوقاف نوّاب گيتىستان * ندادند فلسى به بيچارگان
نه فكر سپاهى نه ساز سلاح * نه كار صوابى نه راه صلاح « 6 »
وى در وصف قسمتى از سپاه ايران ، از بيكزادگان تشكيل شده بود ، به تمسخر مىگويد :
ز خاصان درگاه و بكزادگان * شده دو طلب بهر حلواخوران « 7 »
هامش
( 1 ) . حزين ، تاريخ و سفرنامه ، صص 206 - 207
( 2 ) . بيت ش 296
( 3 ) . بيت ش 303
( 4 ) . بيتهاى ش 823 - 824
( 5 ) . بيت ش 826
( 6 ) . بيتهاى ش 829 - 830
( 7 ) . بيت ش 1195