عنوان امرى « غيبى » كه خداوند به عنوان يك سنّت ، خود را متعهد دانسته است در برابر ظلم و ستم ، عقوبتى را منظور دارد . در اينجا ارتباط ظلم و عقوبت ، براساس معادلاتى است الهى ، درست به همان صورت كه در باب انفاق آمده است :
تو نيكى مىكن و در دجله انداز * كه ايزد در بيابانت دهد باز
اما رابطهء ديگرى كه قابل تصور است ، رابطهء « عينى » و خارجى است . سلسلهاى از جرايم و اعمال ناشايست ، به طور طبيعى شرايطى را ايجاد مىكند كه عامل و ظالم مربوطه را در دام خود گرفتار مىسازد . در بينش دينى ، هر دو نوع رابطه مطرح شده و در محدودهء اعمال فردى و اجتماعى ، به صورت يك سنت ، محقّق شدنى است . قرين بودن عمل با نتيجه و مكافات ، از متن عدل الهى برمىخيزد ، شاعر ما در اين باره مىگويد :
ز عدلش بود اين كه باشد قرين * عمل با مكافات در كفر و دين
زهى عادلى كز كمال و جلال * بهم بسته دامان ظلم و نكال « 1 »
شاعر مكافاتنامه دقيقا دينى مىانديشد و همانند قطب الدين نيريزى در طب الممالك ، بر اساس همين سنّت الهى به بيان علل « سقوط صفويه » مىپردازد . در عين حال او بر آن است تا به تجزيه و تحليل جامعهء عصر صفوى و وضعيت هيئت حاكمه نيز پرداخته و گسيختگى موجود در اين مجموعه را كه مهمترين عامل ازهمپاشيدگى آن است ، از درون شرح دهد .
شاعر در آغاز ، هدف خويش را بررسى اين تجربهء مهم تاريخى عنوان كرده و براساس ديدگاه « عبرت » كه مبتنى بر تكرار سنتها و قانونمندى تاريخ است ، به بيان علل بر افتادن صفويان مىپردازد :
كنم شرح هجران و درد نهان * كه گلزار ايران چرا شد خزان
ز اسباب خذلان و سوء القضا * كزو گشت ايران به زشتى فنا
كنم بىدروغ و خلاف و گزاف * بيانى ز دانش نه از اعتساف
كه شايد گروهى ز آيندگان * از او پند گيرند چون عاقلان
ز غفلت نسازند خود را چو ما * به دام « مكافات » و غم مبتلا
چو شد نظم اين نامه در سجن غم * مكافاتنامه نوشتن قلم « 2 »
شاعر ما در مقام تحليل فروپاشى يك نظام ، براساس نظام مكافات از خداوند به عنوان شكنندهء ظالمان و ستمگران و براندازندهء دستگاه جباران ياد مىكند . اين زمان ، زمانى است كه خداوند را بايد با عنوان قاصم الجبارين و مبير الظالمين شناخت :
بنام خداى مكافات كن * پياده ، ظفربخش شه مات كن
هامش
( 1 ) . بيتهاى ش 202 - 203
( 2 ) . بيتهاى ش 131 - 136