برخى از مطالب عنوان شده توسط كروسينسكى ، جدى و قابل تأمل است ؛ در واقع در بيشتر آنها ترديدى وجود ندارد ؛ از جملهء آنها اخلاق شاه سلطان حسين است كه در همهء گزارشها به همين صورت وصف شده و نتايج زيانبار خود را نيز داشته است . در اين باره دوسرسو توضيحات بيشترى داده و به ويژه دربارهء نكتهء مهم ديگر يعنى سلطهء خواجهسرايان بر شاه يا به عبارتى حكومت حرمسرا در زمان شاه سليمان و شاه سلطان حسين توضيحات جالبترى را آورده است . « 1 » بعد از اين اشاره بيشترى به آن خواهد شد . عدم تقيّد به قوانين شرعى ، به ويژه امر شراب خوارى از جهات متعددى قابل توجه است . در واقع شيوع چنين فسادى در حكومت ، مردم معتقد و متدين را از حكومت بيزار ساخته و انگيزهء لازم را براى دفاع از چنين حكومتى در آنان از ميان برد . در مسألهء حج ، نيز گويا اين مشكل وجود داشته است . دوسرسو نيز كه يادداشتهاى كروسينسكى را با اطلاعات ديگرى تنظيم و عرضه كرده ، « 2 » از ممانعت شاه عباس در رفتن به حج و دلايل آن توضيحاتى را آورده است . « 3 » در واقع مشكل اصلى ، باجگيرىهاى دولت عثمانى و اعراب ميان راه از ايرانيان و سختگيرى آنها در برخورد با آنان بوده است . « 4 » اما در اين باره ، مشكل ديگرى وجود داشته كه به نوعى عكس چيزى است كه كروسينسكى گفته است . و آن اين كه شاه عباس ، متوجه تبعات منفى مالى سفرهاى حج ايرانيان بود و به همين دليل سختگيرى مىكرد . در حالى كه در دورهء اخير صفوى ، دست افراد براى سفر حج باز شد و مبالغ هنگفتى پول توسط خواجگان حرم براى سفر به عتبات و حرمين صرف شد . در اين باره ، نويسندهء ايرانى ، خاتونآبادى ، در وقائع الاعوام و السنين شرحى به دست داده است . « 5 »
آنچه به مقدار زيادى درست است اين كه ، درباريان درگاه صفوى ، به عنوان طبقهء اشراف ، چندان وفادار به شريعت نبودند ؛ در اين ميان ، حتى اگر شاه تمايلى به زهد و تقوا داشت ، خواجگان و درباريان ، مشكلاتى را در اين باره بوجود مىآوردند . براى نمونه ، زمانى كه خليفه سلطان ، اعتماد الدولة شاه عباس ثانى ، او را وادار كرده بود تا حكمى در جلوگيرى از فساد در قهوهخانهها صادر كند ، برخى از همين درباريان ، نيمهشب كه شاه در مستى بود ! فرمانى در جواز آوردن خوبرويان به قهوهخانهها از او گرفتند ؛ هر چند مجددا
هامش
( 1 ) . نك : دوسرسو ، علل سقوط شاه سلطان حسين ، فصل اول و دوم .
( 2 ) . نك : لكهارت ، همان ، ص 573
( 3 ) . نك : دوسرسو ، همان ، ص 93
( 4 ) . بنگريد به نوشتار حجاج شيعى در دورهء صفوى در همين مجموعه .
( 5 ) . نك : خاتونآبادى ، وقائع الاعوام و السنين ، ص 553