خليفه سلطان از اجراى اين حكم جلوگيرى كرد . « 1 » نفوذ روحانيون در همين حد بود كه شاه را تا حدودى تحت تأثير قرار داده ، او را تحريك به صدور فرمانى براى جلوگيرى از فساد كنند ؛ اما درباريان ، بار ديگر كار را از سر مىگرفتند . نمونه آنها صدور حكم جلوگيرى از شرب خمر توسط شاه سلطان حسين به اصرار مرحوم علامهء مجلسى بود كه پس از چندى مريم بيگم عمه شاه سليمان ، شاه را با حيله و مكر از راه بدر كرد . « 2 » اختلافات و عنادهاى موجود در دربار ، كه كروسينسكى بر آن انگشت نهاده ، از همه بدتر بوده و تأثير مستقيمى در رخدادهاى مربوط به سقوط اصفهان داشته است .
مسألهء ديگر توجه به اختلافات شيعه و سنى است ؛ كروسينسكى توضيح كافى در اينكه اين مسئله چه تأثيرى در جريان سقوط داشته به دست نداده است ؛ اما توجه به اين نكته حائز اهميت است ؛ در واقع ، با اينكه تشيع در بخشهاى مركزى ايران ( منطقهء جبل ) ، و نيز خراسان ، و حتى برخى از مناطق جنوبى در خوزستان و كرمان سابقه داشت ، اما در دورهء صفوى ، مذهب رسمى ايران مذهب تشيع اعلام شد و صفويه به رغم همهء مشكلاتى كه در اين راه متحمل شدند ، بر رسميت آن فايق آمدند . پس از چندى ، اين مسئله ، در بخشهاى عمدهء ايران به صورت امرى طبيعى درآمد ؛ اما در نواحى مرزى و نيز خارج از آن ، مشكل همچنان باقى ماند . اين مسئله در غرب ، شمال و شرق و حتى جنوب براى صفويان مطرح بود و برخى دشوارىهاى مرزى ايران تا اين اواخر ، به دليل همين مسئله ، يعنى اختلافات مذهبى و دستكم به اين بهانه مطرح بوده است . ازبكها در شرق ، و عثمانىها در غرب بر اساس همين اختلافات نظر ، به محدودهء تحت سلطهء صفويان هجوم مىآوردند و جنگهاى اين دوره ، حد اقل از يكجهت ، بايد به عنوان جنگهاى مذهبى شناخته شود ؛ ( بعدها در زمان نادر نيز همين وضع ادامه داشت و او كوشيد تا به شكلى اين مسئله را حل كند . ) بايد دانست كه صفويان محصور در اين مشكل بوده و مقاومت دويست سالهء آنان ناشى از انسجام و ابتكارشان در اين دوره بوده است ؛ چنان كه در مواردى نيز ناشى از گرفتارىهاى دولت عثمانى در اروپا بوده است . در هر حال ، بايد توجه داشت كه افاغنه سنى بودند و همان گونه كه مىدانيم آغاز مخالفت افاغنهء علزائى در زمان مير ويس پدر محمود ، ناشى از فتاواى علماى سنت بر ضد شيعه ، در حرمين شريفين بود . آنان ، درست زمانى كه ضعف بر
هامش
( 1 ) . نك : نوشتار امر به معروف و نهى از منكر در دورهء صفوى در همين مجموعه .
( 2 ) . نك : لكهارت ، همان ص 44 - 46 . تا آنجا كه مؤلف اين سطور آگاه است ، اين خبر در منابع ايرانى نيامده است . به علاوه گفتنى است كه مير محمد حسين خاتونآبادى ، نوادهء دخترى علامهء مجلسى ، وزير مريم بيگم بوده است . قزوينى ، تتميم امل الامل ، ص 126 . اين قبيل شايعات مىتوانسته براى خارجىها جالب توجه باشد .