مؤلف در اين كتاب به مطالب مختلفى پرداخته است كه از در نگاه كلى ، دفاعى است از تشيع و عالمان شيعى و لزوم حضور آنها در درگاه سلطنتى براى جلوگيرى از برخى انحرافات كه در ضمن نمونههايى از اين انحرافات شرح داده شده و لزوم برخورد با آنها مورد بحث قرار گرفته است . مطالبى هم در احترام به عالمان و رسيدگى به وضعيت آنها ، همانند آنچه در مسار الشيعة آمده ، به چشم مىخورد . در اينجا مرورى موضوع گونه بر مطالب كتاب همم الثواقب داريم كه به لحاظ اشتمال آن بر مواد تاريخى ، به ويژه ارتباط علما با دولت ، مطالب قابل توجهى مىباشد .
علما و مجتهدان تنها مرجع علمى مردم در عصر غيبت
در انديشههاى كمرهاى ، مطالب فراوانى در ارتباط ميان دولت و علما وجود دارد . وى در شمار كسانى است كه وجود علما را در كنار شاه براى جلوگيرى از انحراف ضرورى شمرده و بر اين باور است كه افزون بر آن كه امور شرعيه بايد در اختيار مجتهدان جامع الشرايط باشد ، شاه بايد به طور مداوم با آنها مصاحبت داشته باشد . در واقع تئورى تلفيق قدرت شاه و مجتهد براى ادارهء كشور كه از اصول سياسى پذيرفته شده در اين دوره است ، سخت مورد عنايت وى قرار دارد . وى براى مشروعيت سلطنت شاه ، هيچگونه توجيه شرعى نياورده و تنها به عنوان قدرتى كه هست و طبعا چارهاى و گريزى از پذيرش آن نيست ، از نقش علما به عنوان وسيلهاى براى كنترل شاه و درباريان سخن گفته است . البته وى بر سيادت شاه تكيه دارد ، اما او ، به عنوان يك فقيه آگاه است كه اين امر ، دليلى بر مشروعيت فقهى سلطنت شاه نيست و لذا در اين باره سخنى نمىگويد .
وى رسالهء مستقلى در باب لزوم وجود مجتهد در عصر غيبت نگاشته و در مقدمهء آن ، سبب تأليف آن را آورده است . برخى از برادران دينى ، از وى ، دربارهء اين سخن ميرزا حبيب الله صدر « 1 » پرسش كردهاند كه ايشان گفته : در اين زمان مجتهد در ايران و عربستان نيست . وى كوشيده است تا اثبات كند كه مجتهد هست و لازم است كه باشد :
« بعضى از برادران دينى و خلّان يقينى پرسيد از سند قول مشهور سيد امجد نوّاب صدر پادشاه دين پناه ، سمى حبيب الله كه [ گفته است ] در اين عصر و زمان در ايران و عربستان مجتهد نيست ، و از وجه صحّت آن و آن كه در عصر غيبت امام هادى انام بقية اللّه المنّان - عليه و على آبائه الطاهرين الصلاة و السلام - خلوّ زمان از مجتهد عدل امامى جامع شرايط حكم و فتوى امكان فعلى دارد ، و در حكمت الهيه روا بود ، و تحقّق پذيرد و بر تقدير جواز
هامش
( 1 ) . ميرزا حبيب الله فرزند سيد حسين كركى جبل عاملى در سال 1040 از طرف شاه صفى به صدارت منصوب شد .