كشور فراهم كرد . متون تدوينشده توسط اينان ، بيش از همه فقهى و كلامى و در شمار متون علمى سطح بالا به شمار مىرفت كه دانش آموختگان جامعه مىتوانستند از آنها استفاده كنند و برخى از آنها را به فارسى برگردانند . نسل اول اين مهاجران ، صرفا آثار خود را به عربى مىنوشتند ؛ اما به تدريج شاگردان و نوادگان آنان ، قدرت بر نگارش فارسىنويسى پيدا كرده و بيشتر دو زبانه تأليف مىكردند . در حالى كه شيخ حسين بن عبد الصمد ، پدر شيخ بهايى به عربى مىنوشت ، فرزندش شيخ بهايى ، به هر دو زبان ، هم مىنوشت و هم شعر مىسرود . حتى كسانى چون ملا محمد تقى مجلسى ( م 1070 ) برخى از متون دينى را هم به زبان عربى مىنوشتند و هم به زبان فارسى . بعدها مرحوم مجلسى ، متون علمىتر را به عربى نگاشت ؛ اما براى طبقات متوسط و پايين جامعه ، براى فهم آنان ، آثارش را به زبان فارسى نوشت .
به هر روى ، وجود اين افراد در ميان عالمان اين دوره ، سبب تقويت جدى زبان عربى شد كه طى دو سه قرن هشتم تا نهم هجرى ، به شدت در ايران تضعيف شده بود . نگاهى به آثار عربى قرن پنجم تا ششم تأليف شده در حوزهء ايران ، نشانگر نيرومندى اين زبان تا آن زمان است ؛ اما پس از آن ، فارسىنويسى ، رواج زيادى مىيابد و نگارش به عربى متروك مىشود . اين در حالى است كه عربىنويسى در دورهء صفوى ، به دليل حضور عالمان عرب اوج گرفت . در ميان آنان ، كسانى بودند كه نثر عربى را در اوج زيبايى مىنگاشتند . نمونهء آن رسالهء اعتكافيهء شيخ لطف الله اصفهانى است كه يك بحث فقهى را در يك متن بسيار زيباى ادبى تأليف كرده است . « 1 » از آنجا كه رفت و شد عالمان عرب تا آخرين روزهاى عمر دولت صفوى ادامه داشت ، حتى در دورهء اخير صفوى ، مىتوان آثار برجستهء عربى را ، شاهد بود .
افزون بر عالمان عرب عراق ، شامات و بحرين ، طلاب منطقهء عربنشين حويزه ، شوشتر ، دورق و ديگر نواحى خوزستان نيز در كار عربىنويسى كه زبان مادرىشان بود ، مهارت بالايى داشتند و آثار ادبى زيبايى را پديد آوردند .
6 - در مقدمهء برخى از اين ترجمهها ، مترجمان دربارهء روش ترجمهء خود توضيحاتى به دست دادهاند كه در شناخت كار و روش آنان مؤثر است . آگاهى از اين روشها كه در برخى از موارد ، متفاوت از يكديگر است ، براى بهرهگيرى از متن اصلى كتاب و دقت در چگونگى ترجمه ، قابل توجه مىباشد . افزون بر اين ، براى شناخت پيشينهء ترجمه در ايران و تاريخچهء آن ، از مواد و مطالب ارائهشده در مقدمهء اين آثار ، مىتوان كمك گرفت .
هامش
( 1 ) . عاملى ، شيخ لطف الله ، اعتكافيه ، چاپشده در ميراث اسلامى ايران ، دفتر اول ، به كوشش احمد عابدى ، قم ، كتابخانهء مرعشى ، 1372 صص 313 - 337 . گزارش اين كتاب و شرح حال مؤلف آن را در همين مجموعه آوردهايم .