اعلام خليفهء وقت ، به صحّت حج اينچنينى حكم كرده ، برآشفته ، ادلهاى در چند و چون نظر خود نقل مىكند و پس از آن با نفى قياس ميان اين موارد و اساسا نفى حجيت قياس ، مىنويسد : اين قبيل فتواها ، نتيجهء رياستطلبى است كه خود ناشى از رسيدن به مقام امام جمعگى و جماعت است . ( برگ 51 )
فصل هشتم دربارهء مسألهء تحريف قرآن است كه ضمن آن مرورى بر ديدگاههاى فيض و ملا صالح مازندرانى در شرح او بر كافى دارد . در اينجا نيز مؤلف موضع انتقادى نسبت به ديدگاههاى فيض دارد . فصل نهم دربارهء مسألهء حدوث عالم است كه ضمن آن ديدگاههاى فلاسفهء قديم و گاه جديد از قبيل ميرزا رفيعاى نائينى و ملا صالح مازندرانى و ديگران را نقل كرده است .
حكم غنا و تعليم و تعلم دانش نجوم
فصل دهم دربارهء مسألهء غنا و آوازه خوانى است . اين مسئله يكى از مسائل اختلافى دورهء صفوى است كه دربارهء آن رسالههاى مختلفى نوشته شده و اسباب جدال و اختلاف شديد ميان دو گروه از فقها شده است . « 1 » طبق معمول دو عالم برجسته ، محقق سبزوارى [ در يك مورد ] و فيض در يك سمت ، و بسيارى از علماى اين دوره ، در جبههء مقابل قرار داشتند .
حاصل سخن مؤلف كه تحت تأثير آراى فيض است ، چنين است كه آنچه از مجموع اخبار وارده در غنا به دست مىآيد ، آن است كه حرمت آن از جهت گرفتن اجرت و تعليم و استماع و خريدوفروش ، اختصاص به غنايى دارد كه در زمان امويان معمول بوده ، مردان بر زنان آوازه خوان وارد مىشدند و به غناى آنان گوش مىدادند و سخنان باطل و لعب با وسائل بازى در ميان بود و در واقع ، مشتمل بر فعل حرام بود . اما جز آن ، چنين حكمى ندارد . بنابراين شنيدن غنايى كه متضمن ياد از بهشت و جهنّم و تشويق به رفتن به سوى دار القرار و وصف نعمتهاى الهى و ياد از عبادات و تحريك در انجام خيرات و زهد ورزيدن در امور دنيا و چيزهاى مانند آن ، ايراد ندارد . ( برگ 63 ) اين عقيدهء فيض است .
فصل يازدهم دربارهء دانش نجوم است . در اين فصل مؤلف به احاديثى كه دربارهء دانش نجوم و تنجيم وارد شده ، اشاره كرده ، به برخى از آراى فقهى كه دربارهء حرمت تنجيم است ، مىپردازد . در عين حال ، تحت تأثير جوّ حاكم آن روزگار و روزگاران پيشين ، مىنويسد :
براى كسى كه اندكى در علم نجوم آشنايى دارد ، ترديدى نيست كه اگر بر اساس روش درست محاسبه شده و اشتباهى در حساب صورت نگيرد و دربارهء ثوابت و و ثوالث و
هامش
( 1 ) . مختارى ، رضا ، و صادقى ، محسن ، ميراث فقهى ، غنا و موسيقى ، 3 ج ، ( قم ، مركز تحقيق مدرسهء ولى عصر عليه السلام ، 1377 . ما در اين مجموعه ، نوشتار مستقلى دربارهء تاريخ بحث غنا در دورهء صفوى آوردهايم .