اما گروه سوم كه هم عارف بالله هستند و هم عارف بأمر الله ، كسانى هستند كه در خط انبياء و ائمه عليهم السلام قرار دارند . اين ممكن است كه كسى از قسم سوم باشد ، اما كمكم از قسم دوم شود . يكى از آنها فاضل عالمى با نام آقا شيخ در كاشان بود كه در شمار گروه سوم بود ، اما به تدريج ، روى به صدور فتوا آورد و از دوستىاش با خداوند كاست تا آن كه از قسم دوم شد ؛ به طورى كه در فتوا دادن تا آن اندازه جرى شد كه در حال نابينايى هم فتوا صادر مىكرد و دخترش اقوال او را مىنوشت ، به طورى كه كمكم فتاوى او مختلف شد و اوضاع به حدى بد شد كه ديگر كسى به سخن او توجهى نكرد . در پايان ، گاه سه روز يا بيشتر در حالت بىهوشى بود تا آن كه مرد و تعفن از جسدش برخاست . ( برگ 79 - 80 )
طبقهبندى صوفيان
فصل سيزدهم دربارهء تصوف است ؛ موضوعى كه در دورهء صفوى ، درست مانند نماز جمعه و غنا ، محل بحث و اختلاف فراوان بود . صوفيه هم اصنافى دارند . نخستين صنف آنان راهب نام گرفته است ؛ كسانى كه دنيا را به قصد عبادت ، كاملا ترك مىكنند و البته شيوهء آنان در روايات اسلامى تقبيح شده است . گروه دوم هم نزديك به همان گروه هستند ، جز آن كه آراى نادرستى از خود درآورده ، دوستى مشايخ صوفى را در قلب خود جاى دادهاند و از محبت ائمه عليهم السلام بريدهاند ، درست همانطوركه در روزگار ما اين گروه هستند . وى مىگويد كه بيشتر صوفيه زمان ما كلّ بر مردم هستند و رواياتى در مذمّت آنان نقل كرده است . ( برگ 80 - 81 ) وى مىنويسد كه صوفيان زمان ما همهء اصول و فروع و محكمات و متشابهات را به مشايخ خود ارجاع مىدهند كه واقعا جاهلند ، با اين كه ادعا مىكنند كه امور هستى و مرگ و زندگى دست آنهاست . اگر كسى مسألهاى از اصول دين از آنان بپرسد ، چيزى نمىدانند ، چه رسد به فروعات . از يكى از آنها دربارهء شك ميان سه و چهار پرسيدند ، گفته بود : فتوا آن است كه نماز را از ابتدا آغاز كنيد ! آنان تسبيح از تربت كربلا و مشهد رضا را كنار گذاشته ، با دانهء خرما و چوب تسبيح درست مىكنند . وقتى در اين باره از يكى از ايشان پرسيدم ، گفت : مشايخ گفتهاند كه تسبيح از تربت سبب سودا مىشود . جالب آن كه اصلا عربى نمىدانند و معناى اذكارى را كه در مجلس خود مىگويند ، نمىفهمند . من بارها اذكار آنان را شنيدهام ، كم و زيادى آن بر حسب جور شدن با غنا و آوازشان است . فرد موثقى مىگفت كه من در ماه رمضان ، يكى از اين افراد را ديدم كه خرما مىخورد . گفتم : ماه رمضان است ، چرا روزه مىخورى ؟ پاسخ داد : نماز مقدم بر همهء عبادات است و ما به همان بسنده مىكنيم . روى آوردن مردم به آنان هم ، به خاطر كراماتى است كه از آنان سر مىزند .
وقتى رياضت مىكشند و قلبشان صاف مىشود ، با عقل فعال ارتباط برقرار كرده ، كراماتى از