در مساجد و رباطها سكونت گزينند تا در حج سال بعد شركت كرده و محل شوند و برگردند . وى مىگويد ، حتى يكى از اين حاجيان كه گوش به حرف علما نداده بود ، از كثرت اعتراض و سرزنش مردم ، در سالى كه من حج رفتم ، همراه من بود .
ممكن بود ، كسى حكم رؤساى مكه را نپذيرد و يك روز ديرتر از سنيان به عرفه برود .
چنين كارى فوقالعاده خطرناك بود . عبد الحى از پدرش عبد الرزاق نقل مىكند كه فاضل قزوينى به حج رفت و چون امر مشتبه شد ، از سنيان پيروى نكرد . رؤساى كعبه از كار او آگاه شده ، حكم به قتلش كردند . او در تنورى مخفى گرديده ، از مكه خارج شد . پس از آن در اطراف مكه ماند تا سال بعد خودش را به قيافهاى ديگر درآورده ، حجش را انجام داد . فاضل ديگرى هم با نام ملا زين العابدين ، « 1 » از آنان پيروى نكرد ، او را كشتند . البته كشته شدن شيعيان در شهرهاى سنيان ، ممكن است به سبب اظهار لعن يا عدم پيروى از آنان در اعمال و رفتارشان باشد . ( برگ 49 )
حكايت ديگر آن كه ، يكى از علماى كاشان با نام ملا هادى ، حكم به صحّت اين قبيل اعمال حج كرده و آن را از حجّة الاسلام مجزى مىدانست . ايشان به عمل امام صادق عليه استناد مىكرد كه در اعلام عيد فطر ، از خليفهء وقت پيروى كرده است . عبد الحى مىگويد ، مشكل او در اين حكم ، آن بود كه آن سال ، نزديكان و فرزندش حج انجام داده و برگشته بودند . يكبار ديگر هم ، همين اتفاق افتاد ، سيد فاضلى با نام مير عبد الغنى ، در مكه با جماعتى ساكن بود . اعرابى كه حج نيابتى انجام مىدادند ، نتوانسته بودند حج خود را انجام دهند و مردم براى سال بعد ، به آنان نيابت ندادند ، چرا كه آنان را محرم مىدانستند .
اين افراد كه درآمدشان از راه نيابت بود ، نزد آن شخص رفته و استفتاء كردند و او فتوا داد كه حجشان با سنيان مجزى است . همين زمان عالم فاضلى با نام شاه فضل الله در كاشان بود ، گفت : فرزند محمد باقر خراسانى كه فقيهى فاضل است ، در همين سال به حج رفت و بازگشت . از ظاهر سفر او برمىآيد كه حج را صحيح مىدانسته است . من نامهاى به او نوشتم و از كيفيت حج سؤال كردم . به من - شاه فضل الله - نوشت : حج باطل است . به دو نوشتم : چرا شما برگشتيد ؟ نوشت : اين حج باطل است ؛ حج من حج واجب نبوده و من حج واجبم را سالها پيش انجام دادم ؛ اين حج مستحبى بود . من با انجام عمرهء مفرده خود را محل كردم و برگشتم . ( برگ 50 ) .
عبد الحى از كسى كه با استناد به عمل امام صادق عليه السلام در ثابت بودن عيد فطر با
هامش
( 1 ) . اين شخص مىبايد ملا زين العابدين كاشانى باشد كه رسالهاى دربارهء بازسازى كعبه در سال 1039 نگاشته و سال بعد از آن هم در مكه به شهادت رسيده است . حكايت او را در مقالى كه دربارهء وضعيت حجاج ايرانى در دورهء صفوى است ، آوردهايم .