اين مشكل پديد آمده و شده است كه قاضى مكه ، با شهادت يك حاجى مغربى ، حكم به ثبوت رؤيت هلال مىكند و دشوارى از همانجا آغاز مىشود . دشوارى آن است كه به فرد شيعه اجازه داده نمىشود تا به موقع ، وقوف در عرفه پيدا كند . يكبار كه سيد فاضلى به حج رفت و شاهد بود كه هيچكس شهادت به رؤيت هلال نداده است ، چون محرم شده بود ، تا سال آينده در مكه مجاور ماند و پس از انجام حج ، به شهرش بازگشت . ( برگ 46 ) . گاه خود سنيان نيز از اين امر ناراحت بوده و مؤذنان حرم اعلام مىكردند كه هر كسى در اين سال حج انجام داده ، حجش باطل است . يكى از بحثهاى مؤلف اين است كه در اين شرايط آيا مىتوان به گونهاى از احرام درآمد يا نه .
در مسألهء اختلافى مورد بحث ، بيش از آن كه بحث رؤيت هلال در شرق و غرب اهميت داشته باشد ، مشكل حج اكبر شدن و نفع مادى آن براى رؤساى مكه مطرح بود ؛ چرا كه اين اشكال فقط سالهايى پديد مىآمد كه پاى شنبه و يكشنبه براى عيد قربان در ميان بود و آشكار مىبود كه مسئله جنبهء منفعت طلبى دارد . ( برگ 47 ) .
عبد الحى مىگويد ، من در سال 1099 قصد حج داشتم . به اصفهان آمدم و شبى از شبهاى ماه رمضان در مجلسى بودم كه عالم فاضل ملا ميرزا كه اصل او شيروانى است ، « 1 » در آنجا حضور داشت . از من پرسيد : امسال قصد حج دارى ؟ گفتم : آرى . گفت : ترسم آن است كه در اين سال مشكل حج اكبر به وجود آيد ؛ چرا كه در تقويم ، عيد قربان به اولين روز هفته افتاده است . گروهى از شاگردان و نزديكان من قصد حج داشتند كه آنها را منصرف كردم . گفتم : نمىتوانم به تأخير بيندازم . گفت : دعاگوى شما هستم . من به حج رفتم و آن سال حج اكبر شد ، اما اختلافى در رؤيت هلال پيش نيامد . ملا ميرزا در آن محفل گفت : اگر چنين وضعيتى پيش آمد ، مىتوان با عمرهء مفرده از احرام درآمد . آن شخص گفت : [ علامهء ] مجلسى حكم كرده است كه با قربانى مىتوان محل شد . ملا ميرزا گفت : اين فتوا غلط است .
من گفتم : اين فتوا درست است چرا كه . . . پس از آن استاد ساكت شد . ( برگ 49 ) . عبد الحى مىگويد : من شنيدم كه علماى اصفهان ، قم و شيراز ، حاجيان را [ كه با انجام هدى قبل از اعمال حج محل نشده و يا بعد از اعمال ، عمرهء مفرده انجام نداده بودند و به وطن بازگشته بودند ] از وارد شدن به منازل خودشان - يعنى منزل خود حاجيان - مانع شدند تا مبادا با زنانشان نزديكى كرده و چون محرم هستند ، مرتكب زنا شوند . علما از آنان مىخواستند تا
هامش
( 1 ) . عالمى با نام ملا ميرزاى شيروانى ، كه استاد ميرزا عبد الله افندى بوده و شهرت علمى بسيار زيادى دارد ، در سال 1098 در اصفهان درگذشته است . ( خاتونآبادى ، وقائع السنين و الاعوام ، ص 543 ) اشكال آن است كه عبد الحى ديدار خود را با ملا ميرزا كه اصل او شيروانى است ، در سال 1099 ياد كرده است .
ممكن است وى سال ملاقات را اشتباه گفته باشد يا اين ملا ميرزا كسى غير او باشد .