در اينجا ، بناى مرور بر كتابى را داريم كه طى بيست فصل ، مسائل علمى مختلفى را در زمينهء اعتقادات ، فقه و اخلاق مورد بحث قرار داده است ؛ اما در ضمن طرح اين مباحث ، نگرشى انتقادى نسبت به محيط دينى - مذهبى جامعهء دينمدار دورهء صفوى داشته و به نظر مىرسد از اين زاويه ، يك اثر منحصر به فرد تلقى شود . در واقع ، انتقاد از عالمان در اين حد ، كمتر در منابع آن دوره ديده شده است . اين كه اين انتقادها ، از روى چه انگيزهاى مطرح شده و آيا همهء آنها درست است يا نه ، بحث ديگرى است ؛ طبعا طرح آنها ، به معناى قبول آنها نيست . نام اين اثر حديقة الشيعة است كه ربطى به كتاب حديقة الشيعة منسوب به محقق اردبيلى ندارد .
نويسندهء اين اثر ، عبد الحىّ رضوى بن عبد الرزاق كاشانى ، از علماى نيمهء نخست قرن دوازدهم هجرى است . وى كاشانى بوده و از محتواى كتاب نيز برمىآيد كه پدرش هم اهل علم و در سلك عالمان و فقيهان بوده است . منهاى آنچه كه در اين كتاب دربارهء او و پدرش آمده ، در منابع ديگر ، تنها اشاراتى نسبت به وى وجود دارد . در كتابخانهء مدرسهء فيضيهء قم ، نسخهاى از وافى فيض كاشانى وجود دارد كه عبد الحى رضوى سالها روى آن كار كرده است . براساس يادداشتى كه روى اين نسخه آمده ، عبد الحى دو بار اين كتاب را با نسخهء اصل آن مقابله كرده است . يكبار با حضور عدهاى از طلاب در ميانهء سالهاى 1106 تا 1127 به مدت بيست و يك سال . و بار دوم طى بيست و پنج سال ، در فاصلهء سالهاى 1127 تا 1152 . روى همين نسخه ، از فرزند وى با نام عبد الباقى ياد شده كه كتاب را در سال 1170 در تملك خود داشته است . « 1 » گفتنى است كه عبد الحى در كتاب حديقة الشيعة ، فراوان از كتاب وافى استفاده كرده ، گرچه گهگاه انتقاداتى از فيض كاشانى كه همه جا او را با نام صاحب الوافى معرفى مىكند ، كرده است .
كتاب ديگرى از عبد الحى در كتابخانهء مسجد اعظم قم موجود است كه مشتمل بر مطالبى دربارهء علم واجب ، جبر و تفويض ، قصر و اتمام ، اثبات نفس ، ارادة الله و نصايح مىباشد . عبد الحى اين كتاب را در سال 1141 تأليف كرده است . « 2 » اين آخرين تاريخى است كه از وى در دست داريم .
دربارهء اين كه عبد الحى چه اندازه عمر كرده و در واقع تولد او در چه زمانى بوده است ، آگاهى درستى نداريم . خود وى در كتابش ( برگ 49 ) مىگويد كه در سال 1099 قصد حج داشته است . طبعا در آن زمان مىبايست ، سن او بالاى بيست بوده باشد ؛ به ويژه كه مشاركت او در يك بحث اجتهادى در همان سال ، نشان از تخصص او در دانش فقه دارد .
هامش
( 1 ) . استادى ، رضا ، فهرست نسخههاى خطى كتابخانهء مدرسهء فيضيهء قم ، ج 1 ، ص 293
( 2 ) . استادى ، رضا ، فهرست نسخههاى خطى كتابخانهء مسجد اعظم قم ، ص 202