26 وقف نامهء مدرسهء سلطان حسينيه يا مدرسهء آقا كمال
شرح حال آقا كمال
بحث از اهميت وقفنامهها به ويژه وقفنامههاى مدارس و تأثير آنها در بازشناسى نهادهاى آموزشى عصر صفوى خارج از حوصلهء اين مقدمه است . در اينجا صرفا درباره اين وقفنامه و واقف آن اشاراتى خواهيم داشت .
وقفنامه حاضر از وقف نامههاى جالبى است كه از اواخر دورهء صفوى ، كه به حق بايد آن را عصر وقف ناميد ، بر جاى مانده است . عامل عمده اين موقوفات ، طبقه آقايان ، يعنى خواجههاى « 1 » وابسته به دربار بودند كه به همين دليل از ثروت هنگفتى برخوردار مىشدند ؛ اما از آنجا كه آنان فرزندى نداشتند تا ثروتشان را براى آنان به ارث بگذارند ، به اجبار اين ثروت را ، يا در سفر عتبات و حرمين شريفين خرج مىكردند و يا صرف خيرات و مبرات مىنمودند . بهترين مصرف آن ايجاد مسجد و تكيه و مدرسه و رباط بود . آنان ، پس از ساختن اين اماكن ، موقوفاتى براى آنها قرار مىدادند تا مخارج اماكن مزبور به راحتى تأمين شود . طبعا بدون اين موقوفات ، اين اماكن به سرعت رو به انحلال و اضمحلال مىرفت .
يكى از آقايان كه از چهرههاى برجسته دوره شاه سلطان حسين ( 1106 - 1135 ) بوده آقا كمال است . وى صاحب جمع خزانه عامره بوده و به عبارتى وزير ماليه دولت صفوى محسوب مىشده است . ميرزا سمعيا دربارهء شغل مزبور مىنويسد :
شغل صاحب جمع خزانهء عامره آن است كه صاحب جمع مزبور مقرب الخاقان ، و آنچه از نقد وجوهات ممالك محروسه و دار السلطنهء اصفهان متعلق به سركار ديوان است ، به تحويل صاحب جمع خزانهء عامره مقرر بود و هريك از عمّال و حكام و مباشرين ماليات
هامش
( 1 ) . در اين باره در مقدمهء وقف نامهء نظر آقا توضيحاتى آمد . و نيز بنگريد : مينورسكى ، سازمان ادارى حكومت صفوى ، ص 107