محمد على مؤذن خراسانى به حج داده و از حملات حراميان به كاروان شيخ و غارت آن سخن گفته است . « 1 »
حج اكبر و مشكلات شيعيان
مشكل ديگر مربوط به حجاج ايرانى ، مسألهء حج اكبر شدن مراسم حج برخى از سالها بر اساس اعتقاد اهل سنت است . در ديد اهل سنت ، اگر روز عرفه با روز جمعه مصادف شود حج آن سال را « حج اكبر » مىنامند ؛ و در آن صورت تعداد زيادترى از حاجيان سنى در حج آن سال شركت مىكنند . « 2 » نتيجهء مادى حج اكبر ، براى حاكمان و اشراف مكه ، آن بود كه سود مالى بيشتر از ناحيهء سلاطين عثمانى بوده و پول بيشترى دريافت مىكردند . مشكل اين كار آن بود كه اگر در يك سال ، روز عيد ( دهم ذىحجه ) مصادف با روز يكشنبه بود ، براى آن كه روز عرفه ( نهم ذىحجه ) مصادف با جمعه شود ، روز شنبه را عيد اعلام مىكردند و بدين ترتيب در واقع ، روز عرفه ، برابر با روز هشتم ذىحجه مىشد ؛ امرى كه هيچ فقيه شيعه يا سنى نمىتوانست آن را بپذيرد ؛ چرا كه اعمال حج مىبايست در روزهاى مخصوص و واقعى آن به جاى آورده شود . در اين وضعيت ، وقتى كاروان حج اهل سنت به سوى عرفات مىرفت ، شيعيان نمىتوانستند آن روز را عرفه بدانند و طبعا مىبايست روز بعد را نيز در عرفات مىماندند ؛ اين اقدامى بود كه امراى مكه اجازهء آن را نداده و دشوارى از همين تا تا روز عيد به طور جدى وجود داشت . اين دشوارى تا اواخر دورهء قاجار بوده و در بسيارى از سفرنامهها ، اين اختلاف نظر و تبعات آن مورد توجه قرار گرفته است . « 3 »
اطلاعات مربوط به اين دشوارى در دورهء صفوى را عبد الحى رضوى ( م بعد از 1141 ) در كتاب حديقة الشيعة « 4 » به دست داده است . وى فصل هفتم كتاب خود را به اين امر اختصاص داده و با تشريح ديدگاه سنيان دربارهء حج اكبر تصريح مىكند كه اگر سالى حج اكبر باشد ، رؤساى مكه نفع مادى بيشترى مىبرند . براى همين ، اگر طبق معمول ، روز عيد به يكشنبه بيفتد ، از قبل در رؤيت هلال برنامه را به گونهاى تدارك مىبينند كه ماه يك روز زودتر آغاز شده و عيد به شنبه بيفتد تا عرفه منطبق با جمعه شده و حج آن سال ، حج اكبر باشد . در اينجا براى شيعيان اين مشكل پديد مىآمد كه چه بكنند . عبد الحى مىگويد : در طول عمر ما ، فراوان اين مشكل پديد آمده و شده است كه قاضى مكه ، با شهادت يك
هامش
( 1 ) . خاورى ، اسد الله ، ذهبيه ، ص 274
( 2 ) . در اين باره و نظر شيعه نك : قاضى عسكر ، سيد على ، حج اكبر ، مجلهء ميقات ، ش 2 صص 165 - 185
( 3 ) . بنگريد : جعفريان ، حجگزارى ايرانيان در دورهء قاجار ، مقالات تاريخى ، دفتر هفتم ، صص 259 - 263
( 4 ) . گزارش محتواى اين اثر را تحت عنوان عبد الحى رضوى منتقد . . . در همين مجموعه آورديم .