است كه اگر در شهر ما بودى ، جوابت را مىدادم و با تو چه مىكردم ! « 1 »
عياشى دربارهء شيعيان نخاوله نيز آگاهى مختصرى به دست داده ، مىگويد : يكى از عادات مردم مدينه آن است كه جنازهها را داخل حرم نبوى مىكنند ، در آنجا بر آنها نماز مىگذارند ، آنگاه از برابر قبر پيامبر صلى الله عليه و آله عبور داده ، سپس به بقيع مىبرند ، مگر جنازهء روافض ، مانند نخاوله را كه به درون مسجد نياورده ، همان بيرون مسجد برابر روضه آورده و بازمىگردانند . « 2 »
جز آنچه در سفرنامهء عياشى آمده ، اطلاعات جالب توجهى نيز دربارهء دشوارىهاى سفر حج توسط ايرانيان ، توسط يك زن زائر كه در اوائل قرن دوازدهم ، در روزگار شاه سلطان حسين صفوى ، به حج مشرّف شده ، و خود را زوجهء ميرزا خليل رقم نويس معرفى كرده ، ارائه شده است . وى سفرنامهء خود را به زبان شعر تدوين كرده است . اين زن زائر كه از طريق عثمانى به سمت حرمين سفر مىكرده است ، به محض خروج از ايران ، احساس زائران ايرانى را چنين بيان كرده است :
به سوى قرخ و كرمانلر رسيدند * ز سينه آه سوزان بركشيدند
كه آخر شد ولايات عجم آه * نباشد كس به فرمان شهنشاه
به شهر خود همه شير ژيانيم * كنون خوار و ذليل روميانيم « 3 »
شبى با غم در آن وادى غنودند * سحرگه كوچ از آن منزل نمودند
زبانها بسته شد از نام حيدر * دكانها تخته شد از بيع گوهر
ز بيم روميان چون موش گشتند * چو شمع صبحگه خاموش گشتند
سحر از سرزمين شاه ايران * روان گشتند با آه و به افغان
و در ادامه ، پس از چند بيت مىگويد :
در آن وادى هجوم آورد رومى * چو بز ويران كند رو خيل تومى !
هر آنكس را كه بد اجناس وافر * گرفتندى عشور از آن مسافر
ز ترس روميان كينهپرداز * نكردندى گره از بارها باز
ز بيم آن حرامىهاى رهزن * سيه بر چشمشان شد روز روشن « 4 »
با اين كه يكبار از اجناس زائران ماليات گرفته بودند ، بار ديگر سر راه آنان قرار گرفته و اين بار با مخالفت حجاج ايرانى ، كار به نزاع كشيد :
هامش
( 1 ) . همان ، صص 192 - 193
( 2 ) . همان ، ص 215
( 3 ) . مقصود از رومىها ، عثمانىها است .
( 4 ) . سفرنامهء منظوم حج ، ص 47