20 اصفهان و ايران دورهء اخير صفوى در نوادر ملا صالح قزوينى
نگارش آثار كشكولى - ادبى ، يكى از سنّتهاى ديرين در اثر آفرينى مكتوب در فرهنگ اسلامى است ؛ سنتى كه برجستهترين نمونهء آغازين آن ، اثر شگرف و بلندپايهء البيان و التبيين از جاحظ در قرن سوم هجرى است . پس از آن آثار ديگرى همچون عيون الاخبار ابن قتيبه ، عقد الفريد ابن عبد ربه ، محاضرات الادباء راغب اصفهانى و نثر الدر ابو سعد آبى و دهها اثر ديگر است .
اين آثار ، از يك زاويه ، نوعى سرگرمى علمى براى اهل مطالعه بوده و افزون بر آن ، آثارى بوده است كه نثر استوار و متين عربى را در قالب نقل كلمات حكيمانه و اشعار برگزيده حفظ كرده و براى ادب دوستان ، مطالعهء آنها بسيار سودمند و در عين حال دلنشين بوده است . موضوعات اين كتابها ، متنوع بوده ، و شامل مباحث اخلاقى ، سياسى ، ادبى ، تاريخى ، و بسيارى از موضوعات ديگر مىشده است . رسم نگارش بر اين بوده است تا در هر زمينه ، اگر جملهاى حكيمانه ، شعرى زيبا ، داستانى لطيف و نكتهاى سودمند وجود دارد ، كنار هم فراهم آورده شود . بخشى از اين كتابها ، به طور معمول شامل طنز در همهء زمينههاست كه از ميان آنها ، قسمت قابل توجهى به ادب الفاضح اختصاص دارد ؛ يعنى طنزهاى جنسى كه عرب يد طولايى در آنها داشته و نمونهء آن را به ندرت در متون فارسى مىتوان يافت . در واقع و بدون ترديد و تا به امروز هم ، از اين حيث ، نثر عربى ، نثرى فاقد حيا و نثر فارسى ، به استثناى برخى موارد ، بسيار با حياست و باوقار است .
اما از ديد تاريخى ، به ويژه تاريخ اجتماعى ، آثار يادشده ، حاوى اطلاعات ارجمندى است كه بسيارى از آنها ، از اساس در متون تاريخى نيامده است . در واقع ، اين قبيل آثار ، صرف نظر از آن كه متون اصلى تاريخ ادبيات عرب هستند ، منبع مهمى براى تأمين موادّ اوليه تاريخ اجتماعى مسلمانان به حساب مىآيند .
بناى نگارش در اين آثار ، آن است كه هر نويسنده ، متن پيشين را پيش رو گذاشته ، از آن گزيدهاى فراهم مىكند ؛ آنگاه داستانها و لطيفههايى از روزگار خويش بر آن مىافزايد و