در امور قضايى و صدارت داشته و زير عناوين مختلفى چون شيخ الاسلام ، صدر ، ملاباشى ، قاضى و جز آنها وظايفى را عهدهدار بودهاند . مؤلف در اين ارتباط مقيد است تا اگر عالمى سمتى در حكومت صفوى يا دورهء نادرى داشته ، بيان كند . ميرزا ابراهيم بن ميرزا غياث الدين اصفهانى ، قاضى اصفهان بوده و بعد از آن قاضى عسكر دولت نادرى ( 57 ) .
مولانا اسماعيل تبريزى از علماى تبريز و شيخ الاسلام آنجا بوده است ( 69 ) . دربارهء او آمده است كه در اجراى احكام شرعى و امر به معروف و نهى از منكر نهايت كوشش را داشته است . گفته شده است كه وى مرد ثروتمندى را به اداى زكات و حج فرمان داد ، اما او زير بار نرفت ؛ آن وقت بود كه شيخ به غلامانش گفت تا او را كتك زدند . وى در كار رسيدگى به فقرا نيز بسيار كوشا بوده است ( 70 ) .
مولانا افضل الدين تركه نيز قاضى عسكر شاه طهماسب اول بوده است ( 71 ) . ميرزا محمد باقر خليفهء سلطانى از صدور زمان شاه سلطان حسين صفوى بوده است ( 79 ) . آقا محمد باقر همدانى شيخ الاسلام [ همدان ] ( 80 ) و شيخ محمد جعفر كمرهاى قاضى و شيخ الاسلام اصفهان بوده است . او در آغاز از گرفتن مناصب حكومتى پرهيز مىكرده ، اما تقدير آن بوده كه قاضى شود . مؤلف او را به دليل رعايت حق ستايش مىكند ( 90 - 91 ) .
ملا حسن گيلانى « حكومت شرع » گيلان را تا پايان عمر عهدهدار بوده است . دربارهء وى گفته شده است كه همه قضات آن ناحيه از او پيروى مىكردهاند . وى حكايتى نيز دربارهء شدّت او در كار قضاوت به حق آورده است ( 103 - 105 ) .
سيد حسين عاملى ، مفتى شاه طهماسب صفوى ، و شيخ الاسلام اردبيل بوده است ( 123 ) . محمد حسين اصفهانى ، نوادهء دخترى مرحوم مجلسى امام جمعه اصفهان بوده و به اصرار ، شيخ الاسلامى اصفهان را پذيرفته است ( 125 - 126 ) . آقا حسين بن آقا ابراهيم مشهدى ، شيخ الاسلام نادر شاه بوده است . نادر او را به شهرهاى مختلف مىفرستاد تا شيخالاسلامها و قضات آنها را معين كند ( 129 ) . ميرزا محمد حسين ، مشهور به پير ، قاضى عسكر نادر شاه بوده و سپس به دستور نادر شاه كشته شده است ( 129 - 130 ) . مولانا حسين على گيلانى ، شيخ الاسلام رشت بوده است ( 135 ) . آقا حسين نوادهء محقق سبزوارى ، چهل سال شيخ الاسلام اصفهان بوده و حكومت شرع داشته است . در تمام اين مدت از وى فتواى مغشوش ديده نشده است ( 153 ) .
مولانا رفيع اصفهانى بيدآبادى امام جمعه اصفهان بوده است ( 162 ) . محمد رفيع يزدى شيخ الاسلام يزد بوده است ( 163 ) . حاج محمد كرمانشاهى از پدر و مادرى سنى به دنيا آمد ، اما بعدها شيعه و شيخ الاسلام كرمانشاه شد . نادر شاه او را قاضى عسكر كرد و بعدها با سعايت شخصى به دست نادر شاه كشته شد ( 166 - 167 ) . مولانا محمد سعيد رودسرى
صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى ) — صفحة 734
مساهمون: الشيخ رسول جعفريان
ص٧٣٤