لازم نمىديدند تا نيازى به سلطان يا ديگر صاحبمنصبان باشد . در واقع اينان نماز جمعه را منصبى حكومتى نمىديدند ؛ با اين حال ، در عمل ، اقامهء جمعه ، دستكم در شهرهاى مهم ، توسط كسانى بود كه منصوب از طرف حكومت بودند .
به هر روى مىتوان گفت كه اين مسئله از ديدگاه كليهء فقها ، در بعد فقهى آن ، ارتباطى با سلطان نداشت ؛ اما چون بسيارى از مسائل عملا در محدودهء اختيارات سياسى و رسمى سلطان شيعه بود ، از اين رهگذر تناقضى ميان قدرت فقيه و قدرت شاه به وجود مىآمد .
اين تناقض مىتوانست به اين ترتيب حل شود كه هر چند امام جمعه را شاه تعيين مىكرد ، اما طبعا وى مىبايست فقيه جامعالشرايطى را بدين سمت منصوب نمايد ؛ فقيه منصوب ، كه از نظر فقهى خود را نصب شده از ناحيهء ائمهء معصوم - عليهم السلام - مىدانست ، لزومى نمىديد از اقامهء جمعه خوددارى كرده ، حكم شاه و تعيين او را رد كند . بدين جهت ، ساختن مسجد شاه اصفهان [ در اصل : مسجد عباسى ] به منظور اقامهء جمعه و جماعت در آن ، به همين دليل بوده و امام جمعه و جماعت اين مسجد رسما از طرف شاه برگزيده مىشد .
حتى با وجود آنكه قائلان به وجوب عينى ، محدودهاى براى قدرت مجتهد و يا حكومت شاه قائل نبودند ، در عمل مجتهدان قدرتمند كه عنوان شيخ الاسلام ، صدر و يا ملاباشى داشتند ، در كار تعيين امامان جمعه نقش اساسى داشتند .
صاحب روضات در شرح زندگى مرحوم آخوند ملا محمد تقى مجلسى ( م 1070 ) مىنويسد : « او نخستين كسى است كه منصب امامت جمعه را در دو مسجد بزرگ ، بعد از دو امام اقدم ؛ سيد داماد ( 1041 ) و شيخ بهايى ( م 1030 ) عهدهدار شد . اين پس از زمانى بود كه سالها وضع برگزارى نماز جمعه نامنظم بوده ، گاه صاحب ذخيره - محقق سبزوارى - و در برخى اوقات شيخ لطف الله اصفهانى آن را اقامه مىكردند . سپس كار بر آخوند مستقر شد و تا به امروز از بيت او خارج نشده است . . . پس از وى فرزندش علامه محمد باقر مجلسى عهدهدار آن گرديد » . « 1 »
گفتنى است كه در برخى از موارد ، حتى داشتن منصب شيخ الاسلامى ربطى به قائل به وجوب عينى بودن نماز جمعه يا حتى وجوب تخييرى نداشت . شخصى چون على نقى كمرهاى كه زمانى شيخ الاسلام شيراز و پس آن اصفهان بوده و حتى به منصب شيخ الاسلامى رسيد ، رسالهاى در حرمت اقامهء جمعه در عصر غيبت نوشت . « 2 » همچنين آقا شيخ ابراهيم مشهدى ، شيخ الاسلام مشهد نيز رسالهاى در تحريم اقامهء جمعه در عصر غيبت
هامش
( 1 ) . خوانسارى اصفهانى ، همان ، ج 2 ، صص 122 - 123
( 2 ) . رك : آقا بزرگ ، ذريعه ، ج 15 ، ص 77 ؛ خوانسارى ، روضات الجنات ، ج 4 ، ص 382 . مقالى مستقل در اين مجموعه به وى اختصاص داده شده است .