امامت جمعه
دربارهء وضعيت نماز جمعه در دورهء صفوى ، نوشتار مستقلى در اين مجموعه ، عرضه كردهايم . آنچه در اينجا گفتنى است ، اين كه ، منصب امامت جمعه در دورهء صفوى در شهرهاى مهم ، در اختيار شيخالاسلامها بوده و البته اين ممكن بوده است كه شخص شاه ، عالمى را بدون آن كه منصب شيخ الاسلامى داشته باشد ، به امامت جمعه نصب كرده باشد .
در اينجا به مورد فيض كاشانى ( م 1091 ) مىتوان اشاره كرد كه شاه عباس دوم ، پس از آگاهى از شهرت وى ، از او خواست تا به اصفهان آمده و نماز جمعه را اقامه كند . « 1 » اين در حالى است كه فيض ، شيخ الاسلام نبوده است . وى شرح عدم پذيرش اوليه و پس از درخواست دوم شاه ، پذيرش بعدى خود را در رسالهء شكوائيه - كه متن آن را در ادامهء بحث نماز جمعه در دورهء صفوى آورديم - داده است . به علاوه ، متن نامهء شاه به فيض و پاسخ او نيز برجاىمانده است . اين نامه كه مربوط به سال 1067 هجرى است ، به نوعى مكمل رسالهء شكوائيه است كه در سال 1077 توسط فيض نوشته شده است .
متن فرمان شاه خطاب به فيض كاشانى چنين است :
حكم جهانمطاع شد آنكه ، افادت و افاضت پناه ، فضائل و كمالات دستگاه ، حقايق و معارف آگاه ، زبدهء وايافتگان دين مبين ، عمدهء وارسيدگان مراتب حق و يقين ، جامع المعقول و المنقول ، حاوى الفروع و الاصول ، علّامى ، فهّامى ، شمس الافادة و الافاضة و الفضيلة و المعالى ، مولانا محمد محسن به عنايت بيكران خسروانه مستمال بوده ، بداند كه چون پاسدارى شكر هر چيز به ازاى انعام منعم و وجوب اتيان تحميد درخور اكرام مكرم مىباشد ، چنانچه هر جزيى از اجزاى موجودات و هر فردى از افراد كاينات مرآت تماشاى شاهد اين مدعا و صحّت واضح اين متمنّاست ، از وجه دوام چرخ گردون چون آفتاب عالمتاب روشن است كه سرگرم اين آرزو و از ذكر مدام دريا پيداست كه سرگشتهء اين جستجوست ، و از اين قرار بر گروهى كه از درگاه عنايت كريم مطلق با عطاى گوهر گرانبهاى مذهب حق ائمهء اثنا عشر و فرمانرواى نوع بشر كه عمدهء عطايا و زبدهء مزاياى بخشايندهء عطاياست اختصاص يافته باشند ، رعايت اين معنى بيشتر از ديگران لازم و مراعات آن فرض و متحتم است ، و چنانچه اين فرقهء و الا و طبقهء معلّى مشغولالذّمهء اين واجب الاداء مىباشند ، بر واقفان رموز عرفان و عارفان معارج ايقان نيز در مذهب ديندارى و كيش تيقّظ و بيدارى ، فرض عين و عين فرض است كه معاضدت حارسان عقود شريعت و حافظان
هامش
( 1 ) . شاه عباس زمانى در مسجد جامع قم ، پشت سر فيض كاشانى نماز گذارده است . بنگريد : وحيد قزوينى ، همان ، ص 186