( م 1091 ) و سپس علامهء مجلسى ( م 1110 ) در عرصهء مناصب دينى دورهء اخير ، وضعيت آن را نسبت به دورهء ميانى بهبود بخشيده بود . سيد نعمة الله جزائرى ( م 1112 ) به مناسبت زلزلهاى كه در شيروان رخ داده است ، مىنويسد :
وقتى اين زلزله رخ داد ، استاد ما علامهء محقق فيض كاشانى كه صاحب بيش از دويست كتاب است ، در مجلس شاه [ عباس دوم ] بود . سلطان علت زلزله را از وى پرسيد ؛ فيض گفت : « اين به سبب ظلم و ستمى است كه قضات بر مردم روا مىدارند ؛ رشوه مىستانند و احكام صادرهء خود را به پيغمبر و ائمه منسوب مىكنند . چارهء كار آن است كه وقتى از اين سفر به اصفهان برگشتيم ، براى هر شهرى ، مجتهدى از مجتهدان معين كنيم » . آن وقت در خراسان بودند و قرار شد كه در بازگشت ، محمد باقر خراسانى را به سمت قاضى اصفهان تعيين كنند . شاه به فيض گفت : اگر او نپذيرفت چه كنيم ؟ فيض گفت : او نبايد بپذيرد و شما بايد او را مجبور كنيد تا بپذيرد . شاه از اين سفر به اصفهان برنگشت ؛ اما فرزندش سليمان شيخ محقق ما صاحب بحار الانوار [ علامهء مجلسى ] را به عنوان شيخ الاسلام اصفهان معين كرد كه مشغول امر به معروف و نهى از منكر شده ، به شكستن بتها [ ى هنديان ] و شيشههاى شراب و از ميان بردن ديگر محرمات پرداخت . « 1 »
گفتنى است كه ، به رغم بالا بودن شخصيت برخى از شيخالاسلامان ، صدرها غالبا از يك خاندان و از نظر علمى در مرتبهء پايينى قرار داشتند . در ميان خاندان ميرزا حبيب الله صدر - پسر سيد حسين كركى - پسرش ميرزا على رضا تا سال 1074 شيخ الاسلام اصفهان بوده است . برادر او ميرزا مهدى نيز از سال 1072 تا سال 1081 اعتماد الدولة بوده و سال بعد از آن درگذشته است . « 2 »
محمد باقر سبزوارى معروف به محقق خراسانى ( م 1090 ) يكى از چهرههاى علمى - فقهى برجستهء روزگار عباس دوم و شاه سليمان است كه منصب شيخ الاسلامى و امامت جمعه را داشته و چندان در اين موقعيت ، موضع استوارى داشت كه بعدها ، فرزندان و نوادگان وى نيز همچنان طى دو سه قرن اين موقعيت را حفظ كردند . « 3 » شيخ الاسلامى وى ، مىتواند پس از سال 1074 باشد كه ميرزا على رضا پسر ميرزا حبيب الله صدر در آن سال درگذشته است . طبعا وى تا آخرين سال حيات خود يعنى سال 1090 اين منصب را در اختيار داشته است . از فرمانى كه در سال 1068 از سوى عباس دوم براى برقرارى حقوق وى صادر
هامش
( 1 ) . جزائرى ، زهر الربيع ، صص 125 - 126
( 2 ) . مهدوى ، خاندان شيخ الاسلام اصفهان ، ص 37
( 3 ) . منزل اعيانى وى در اصفهان ، در نزديكى چهار راه تختى ، هنوز به عنوان خانهء شيخ الاسلام شناخته مىشود .