سازمان دولت صفوى از پس از شاه عباس اول ، تا اندازهاى با گذشته تفاوت كرد ؛ در عين حال ، موقعيت صدر و شيخ الاسلام و قاضى ، با اندك فراز و نشيب همچنان ثابت ماند . در اين دوره ، صدر مقامى ادارىتر و شيخ الاسلام مقامى دينىتر گرديده ، گرچه افرادى كه به اين دو مقام منصوب مىشدند ، همه در ادارهء امور شرعى دخالت داشتند . تا آنجا كه به گزارش مسافران خارجى حاضر در ايران دورهء شاه عباس دوم ( 1052 - 1077 ) و شاه سليمان صفوى ( 1077 - 1104 ) مربوط مىشود ، موقعيت صدر به لحاظ ادارى و محل جلوسش در درگاه شاه ، بالاتر از شيخ الاسلام بوده است . تاورنيه نوشته است : دو تن از رجال بزرگ روحانى زيردست صدر هستند كه در شأن و رتبه و قدرت برابرند . يكى به شيخ الاسلام و ديگرى به قاضى مرسوم است و امور شرعى ميان اين دو نفر تقسيم شده و همه كارهاى صدر به دست آنها انجام مىگيرد . تعيين و تسميه اين دو نفر نيز با شاه است و به فرمان شاه بايد منصوب شوند . در تمام شهرهاى عمدهء مملكت ، دو نفر به اسم شيخ الاسلام و قاضى هستند كه به امورات مذهبى و قانونى رسيدگى مىنمايند . « 1 »
سانسون نيز مقام شيخ الاسلام را پس از صدر دانسته و از نظر جايگاه نشستن نزد شاه مىنويسد : « جاى شيخ الاسلام در پايين مسند شاه بعد از صدر بزرگ است » . « 2 » وى همچنين مىنويسد : سومين شخصيت ايران ، آخوند يا شيخ الاسلام ناميده مىشود و شيخ الاسلام به معنى عالم طراز اول يا مرد معمّر و محترم قانون محمّدى صلى الله عليه و آله مىباشد .
شيخ الاسلام بزرگترين صاحب منصب امور شرعى و مدنى است و به دعاوى بيوهزنان و يتيمان و صغارى كه زير نظر قيّم اداره مىشوند ، رسيدگى مىكند و همچنين ادارهء ساير امور شرعى نيز به عهده اوست . « 3 » و نيز مىافزايد : اغلب دعاوى و اختلافات را شيخ الاسلام شخصا حلّ و فصل مىكند ؛ شيخ الاسلام مدرّس علم فقه نيز مىباشد و روزهاى چهارشنبه و شنبه به تمام قضات دادگسترى و تمام صاحبمنصبانى كه زيردست او هستند ، درس مىدهد . « 4 »
كمپفر مىنويسد : پس از صدر ، دو مقام مهم دينى ديگر هست كه متصديان آن از طرف صدر و البته فقط با تصويب شاه به كار منصوب مىشوند . اين دو مقام عبارتاند از شيخالاسلامها و قاضىها . شيخ الاسلام در مورد مسائل دينى و همچنين دعاوى حقوقى مدنى ، بر مبناى فقه حكم مىدهد . قاضى يا حاكم شرع ، درست است كه از نظر درجه بعد از شيخ
هامش
( 1 ) . تاورنيه ، همان ، صص 588 - 589
( 2 ) . سانسون ، همان ، ص 42
( 3 ) . همان ، ص 41
( 4 ) . همان ، ص 42