الله شوشترى به صدارت منصوب شد . « 1 » خواهيم ديد كه سيد حسين مجتهد ، دخترزادهء محقق كركى و عبد العال فرزند محقق نيز نزد شاه طهماسب بسيار عزيز بودند . همچنين مىدانيم كه پدر ميرداماد ، داماد محقق كركى بوده است .
از عبارات مورخان چنين بر مىآيد كه محقق دو بار به ايران آمده و گرچه در برخى از اسفار همراه اردوى معلى بوده ، « 2 » اما تا پايان عمر در نجف زندگى مىكرده و در همانجا در شب عيد غدير سال 940 درگذشته است . اين سالى است كه سليمان قانونى قصد حمله به صفويان را كرده و در سال 941 عراق را به تصرف خود درآورد . درگذشت محقق ، در گيرودار حملهء عثمانىها بوده و همين سبب شد تا « به واسطهء روميان ، قبر او را ظاهر ننمودند و همچنان مخفى است . » « 3 »
محقق كركى با نگارش دو رسالهء نماز جمعه و خراجيه كه شرح هر كدام را در جاى خود دادهايم ، نشان داد كه به دو نكته سخت توجه دارد . نخست بحث از نقش فقيه در امور جارى حكومتى است كه وى با ديدى مثبت و گستردگى حوزهء دخالت فقيه به آن مىنگريست و در واقع ، احياگر انديشهء ولايت فقيه در عرصهء سياسى ايران شيعه بود . دوم ، نوعى واقعنگرى سياسى براى قبول شرايط جديد كه مهمترين ويژگى آن ، ايجاد سلطنت شيعه بود كه او مىبايست به ناچار با آن كنار مىآيد و آمد . خوشاقبالى انديشهء كركى در آن بود كه در عصر پادشاهى درخشيد كه سخت به دين و شرع علاقهمند بوده و با تمام وجود به مشروعيت مجتهدين و فقها اعتقاد داشت . اين امر سبب شد تا طهماسب ، محقق كركى را به عنوان خاتم المجتهدين و مجتهد الزمانى ، افضل علماى عصر دانسته و ولايت شرعى او را مقدم و پيش از ولايت عرفى خود بداند . نيز همين زمينه سبب شد تا محقق كركى را بالاتر از صدور خويش دانسته ، عنوان شيخ الاسلامى را براى وى برگزيند . به علاوه بايد توجه داشت كه منصب صدارت تنها در انحصار سادات بود و شايد از اين جهت بوده كه محقق كركى به عنوان صدر برگزيده نشده است . به هر روى شاه طهماسب حكم ذيل را براى وى كه اصولا
هامش
( 1 ) . همان ، ج 1 ، صص 386 - 387 ؛ مقايسه كنيد با : روملو ، همان ، ص 510 - 511
( 2 ) . به گزارش قاضى احمد قمى زمانى كه در سال 936 اردوى شاه طهماسب وارد قزوين شد ، و صدر او يعنى مير قوام الدين حسين صدر اصفهانى درگذشت ، شاه صدارت را ميان مير غياث الدين و مير نعمة الله حلى به شراكت برقرار كرد . وى مىافزايد : « و درين سفر حضرت صفوة المجتهدين و قدوة المتبحرين شيخ على عليه الرحمة در اكثر اوقات همراه شاه عالم پناه بودند » . اين اردو عازم خراسان شده و محقق كركى نيز همراه شاه طهماسب به خراسان رفت . ( خلاصة التواريخ ، ص 195 ) محقق رسالهء جعفريه خود را نيز در حين زيارت مشهد مقدس معلى حسب الالتماس مير فريدون جعفر نقيب نيشابورى نگاشته است . ( همانجا ، ص 237 )
( 3 ) . قمى ، قاضى احمد ، ج 1 ، ص 236