اخير دورهء صفوى ، از طرف واقف دخالت صدور در كار وقف ، تحريم شده است . براى نمونه ، آقا كمال در وقفنامهء مدرسهء سلطان حسينيه افزود : و در هيچ عصرى از اعصار ، صدور عظام خاصه و عامّه و نايبان ايشان در موقوفات مزبوره مدخل ننمايند و به احدى از مستحقين به صيغهء وظيفه و مدد معاش و ارتزاق ، چيزى از آن را ندهند . مستوفيان ممالك محروسه و مباشرين موقوفات متفرقه اصلا و مطلقا دخلى در آنها نكنند و حواله و اطلاقى ننمايند و اگر به خلاف ذلك ، صدور عظام يا نايبان ايشان يا احدى از مباشرين موقوفات در اين موقوفات دخل نمايند ، مورد غضب الهى و سخط حضرت رسالت پناهى و محل طعن ملائكه و پيغمبران و ائمهء طاهرين و عباد اللّه صالحين باشند . « 1 »
در ارتباط با موقوفات و رسيدگى به كار آنها ، توجه به اين نكته شايسته است كه با توجه به گستردگى موقوفات مربوط به چهارده معصوم - عليهم السلام - گويا در دورهء اخير صفوى ، شخصى زير نظر صدر خاصه ، صرفا به كار اين موقوفات رسيدگى مىكرده است .
به نوشتهء يك متن صفوى « شغل مشاراليه اين است كه كل املاك و مستغلات و دكاكين و خانات و محال موقوفات چهارده معصوم - صلوات الله عليهم اجمعين - را هر سال ضبط و نسق نموده ، در تكثير زراعات و آبادى همگى سعى موفور به ظهور رسانيده ، تمامى وجوهات موقوفات و وظايف موظّفين را نقد نموده . . . به حضور پادشاه مىآورد كه ولىنعمت عالميان ، خود ، آن وجه را به ارباب وظايف بدهند . » « 2 » اسكندر بيك دربارهء مير كلان استرآبادى نوشته است كه به « توليت محال وقفى چهارده معصوم » كه توسط شاهزاده سلطانم همشيرهء شاه طهماسب وقف شده بود ، « قيام داشت و به وفور راستى و ديانت موصوف بود » . « 3 » همچنين گفته شده است كه سيد ميرزا رضى ( م 1026 ) كه از صدور بود ، « توليت اوقاف سركار خاصه آن حضرت [ عباس اول ] كه بر حضرات عاليات چهارده معصوم عليهم السلام وقف فرمودهاند » را عهدهدار بوده است . « 4 » به نظر مىرسد كه به تدريج ، همين مسئله ، زمينهء ايجاد شغل صدارت خاصه را در دورههاى بعد فراهم كرده باشد .
ديوان الصدارة يا تشكيلات ادارى كه صدر در رأس آن قرار داشت ، با صدور فرامين يا به اصطلاح مثال دربارهء موقوفات و تعيين متولى بر آنان ، اقدام مىكرد . در اين فرمانها
هامش
( 1 ) . بنگريد به متن وقفنامه يادشده در همين مجموعه .
( 2 ) . القاب و مواجب دورهء سلاطين صفويه ، ص 48 . دربارهء وسعت موقوفات اين دوره كه به نام چهارده معصوم عليهم السلام بوده ، بنگريد : شاردن ، سفرنامه ، ج 4 ، صص 1340 - 1341
( 3 ) . اسكندر بيك ، عالمآرا ، ج 1 ، ص 150
( 4 ) . اسكندر بيك ، ج 2 ، ص 1089