كركى كوچك مىنمود ؛ به همين دليل ، با حفظ منصب صدارت در مجموعهء ساختار ادارى دولت صفوى ، به مرور منصب جديدى كه عنوان شيخ الاسلامى يافت و همرديف منصبى بسان شيخالاسلامان دولت عثمانى بود ، پديد آمد . دربارهء شيخ الاسلامى در ادامه بيشتر سخن خواهيم گفت .
منصب صدارت ، با وجود فراز و نشيبهايى كه به لحاظ حوزهء قدرت و يا وظائفش پيدا كرد ، تا آخرين روزهاى دولت صفوى برجاىمانده و هميشه در اختيار عالمانى قرار داشت كه از سادات بودند . به همين دليل بايد گفت ، سه عنصر مهم حكومتى - ادارى ، عبارت بود از شاه - همراه با نايب يا وكيل خود كه در عصر اول صفوى اهميت داشت و از قزلباشان بود - دوم اعتماد الدولة يا نخستوزير و سوم صدر . طبعا با اهميت يافتن منصب شيخ الاسلامى ، بسيارى از وظايف صدر ، به صاحب اين منصب ، واگذار گرديد . به سخن ديگر ، در ابتداى دولت صفوى ، صدر از مقام والاترى نسبت به آنچه كه در دورهء اخير داشت ، برخوردار بود .
در آن دوره ، صدر به عنوان فقيهى كه به طور طبيعى حكم مرجع تقليد رسمى كشور را داشت ، مطرح بود ؛ اما به مرور ، با افزايش كارهاى ادارى و حكومتى به خصوص رسيدگى به امور موقوفات و قضا از يك طرف ، و برآمدن منصب شيخ الاسلامى از طرف ديگر ، ارزش اجتماعى صدر در حد يك مقام رسمى دربارى تنزل يافت . به علاوه ، فقهاى مستقل كه جداى از حمايتهاى دربارى ، رشد علمى و تقوايى مستقل و مردمى خويش را داشتند ، به دليل نفوذ اجتماعى بيشتر ، بر آنها برترى جستند .
جايگاه صدر و طبعا ديگر عالمان صاحب منصب را جداى از آنكه در يك كشور مسلمان ، مىبايست عالم دينى ، امور شرعى را حل و فصل كند ، به لحاظ فقهى ، مىبايست بر اساس همان عناوينى دانست كه بر طبق آنها فقيه در امور شرعى حق مداخله دارد . اين حق بر اساس ولايتى بود كه در غيبت ، بر عهده به فقيه تعلق مىگرفت ؛ البته در اين دوره ، اين سلطان بود كه عالم را به منصبى تعيين مىكرد و عالم و نيز مردم با توجيهاتى كه در بحث ساختار دولت صفوى و نقش علما در آن داديم ، با اتكاى به ولايت شرعى ، مسائل مربوطه را حل و فصل مىكردند .
در آخرين دهههاى دولت صفوى ، مقام صدارت تا حد ناظر اوقاف تنزل يافت . البته به لحاظ گستردگى مسئله وقف در آن روزگار و اين كه درآمد حاصل از وقف براى ادارهء افرادى بود كه در مدرسه تحصيل كرده يا به نوعى به حل و فصل مسائل شرعى مىپرداختند ، همچنان حوزهء قدرت صدر گسترده بود . به همين دليل ، در چشم برخى از ناظران خارجى كه بيشتر به تركيب ادارى و ساختارى دولت صفوى توجه داشتند ، همچنان صدر ، بالاترين مقام روحانى به شمار مىرفت .
صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى ) — صفحة 196
مساهمون: الشيخ رسول جعفريان
ص١٩٦