صدارت در دولتهاى تيمورى و تركمن وجود » داشته است . « 1 » همچنين اظهار شده است :
« صدر الصدور رئيس امور روحانى بوده كه قبل از سلطنت صفويه ، توسط حكام سنّى منصوب مىشده است . » « 2 » به نظر مىرسد كه مقام صدر در دولت صفويه ، به زودى از اهميت بالايى برخوردار شده است ؛ زيرا به طور طبيعى ، فقيه شيعه در ميان شيعيان ، از اعتبار بيشترى در مقايسه با همتاى سنى خود برخوردار است . اين امر به دليل اعتقاد به مسئله ولايت مجتهدين است كه پيش از اين در مبحث ساختار حكومت در ايران صفوى و نقش علما در آن ، به آن پرداختيم .
عنوان صدارت در دورهء نخست صفوى ، از آن عالمان سيدى بود كه كمتر در فقه تخصص داشته و بر اساس نظام آموزشى برجاىمانده در ايران ، بيشتر كلام و فلسفه و اخلاق مىدانستند . با اين حال ، شاه اسماعيل و سپس طهماسب ، چارهاى جز نصب آنان به اين سمت نداشتند . اين افراد به طور عمده متعلق به مكتب شيراز و از بقاياى شاگردان دوانى و خاندان دشتكى و برخى هم استرآبادى بودند . تا اينجا ، مقام صدارت از بالاترين اهميت برخوردار بود و بر تمامى امور دينى ، به ويژه امر قضا و مسائل حسبه نظارت داشت .
تحوّلى كه پديد آمد ، ظهور علىّ بن حسين بن عبد العال معروف به محقق كركى ( م 940 ) در عرصهء سياسى و سياست دينى در ايران بود . وى كه فقيهى برجسته به شمار مىرفت ، بلافاصله توانست توجه دولت صفوى را به خود جلب كند . زمانى كه وى وارد مجموعهء حكومتى ايران شد ، منصبى نداشت ؛ اما از مرتبت دينى بالايى برخوردار بود كه سبب شد تا عنوان غير رسمى مجتهد الزمانى به او تعلق گيرد . به تدريج ، نزاعى ميان وى و برخى از عالمان ديگر پديد آمد كه شرح آن را در گزيدهء منابع فكر سياسى شيعه داديم . در اين نزاع ، طهماسب جانب كركى را گرفت و به تدريج كركى موقعيت بالاترى به دست آورد . اين ماجرا و به احتمال توجه طهماسب به اين كه مىبايست فقيهان - و نه عالمانى كه كلام و فلسفه مىدانند « 3 » - امور شرعى را عهدهدار باشند ، وى را بر آن داشت كه متمايل به علماى عرب به ويژه جبلعاملىها شود . وى اعلام كرد كه تنها مجتهد جبل عامل را مىطلبد . « 4 »
موقعيت كركى ، وراى منصب صدارت بود كه با همهء اهميتش ، براى قامت عالمى چون
هامش
( 1 ) . سيورى ، ايران عصر صفوى ، ص 27
( 2 ) . صفوى ، رحيمزاده ، زندگانى شاه اسماعيل صفوى ، ص 147
( 3 ) . به اين عبارت عبدى بيك توجه كنيد : [ شاه طهماسب ] مير غياث الدين منصور صدر را ، چون از فقه بخشى نبود و در حكمت و فلسفه و هيئت و رياضى و طب از ديگر علما ممتاز بود ، از آن منصب عزل فرمود ، امير معز الدين محمد نقيب ميرميرانى اصفهانى را كه به فقاهت ممتاز و به ورع و تقوا بين الاقران سرافراز بود ، نصب فرمودند . شيرازى ، عبدى بيك ، تكملة الاخبار ، ص 72
( 4 ) . افندى ، رياض ، ج 3 ، ص 90