مشاغل و مناصب حكومتى نوشته شده است . يكى از آنها تذكرة الملوك است كه با حواشى مفصّل و سودمند مينورسكى به چاپ رسيده است . ديگرى القاب و مواجب دورهء سلاطين صفوى « 1 » است كه گرچه نسخهء آن ناقص است ، اما اشاراتى در اين باب دارد . منبع ديگر ، برخى فرامين ادارى - حكومتى است كه از روزگار صفويان برجاىمانده و گرچه تعداد آنها محدود است ، اما به هر روى مىتواند در روشن كردن مشاغل ادارى علما راهگشا باشد . بهترين آنها ، احكامى است كه دربارهء تعيين شيخالاسلامان شهرها در اختيار داريم .
منبع ديگر ، سفرنامههاى مسافران اروپايىها است كه به تفصيل و البته گاه با بىدقتى ، مطالبى را دربارهء مناصب مختلف حكومتى و از جمله مناصب دينى ، بيان كردهاند . طبعا متون تاريخى دورهء صفوى نيز منبعى با ارزش براى شناخت مناصب در اين دوره مىباشد .
گفتنى است كه بحث از مشاغل دينى در دنياى اسلام ، كه تا زمان صفويان تنها ميان سنّيان مطرح بود ، « 2 » مىتواند مقدمهاى براى اين بحث باشد ؛ طبعا آنچه در ميان آن مباحث از اهميت بيشترى در ارتباط با صفويه برخوردار است ، مناصب دينى در دورهء عثمانى است كه تأثير كلى در ايران داشته است . بحث از مناصب دينى در دورهء عثمانى و كار تطبيقى ميان آنها و آنچه در دورهء صفويه بوده ، مىبايست در مقالى مستقل صورت پذيرد .
عناوين شغلى علما در دورهء صفوى
به نظر مىرسد در مرحلهء نخست ، مىتوان دو نوع عنوان و لقب رسمى براى عالمان دين در اين دوره يافت . نخست عناوين رسمى - حكومتى كه از آن صاحب منصبان ادارى - سياسى بوده و در رأس آنها بايد به شيخ الاسلام ، صدر ، قاضى و ملاباشى اشاره كرد . دستهء دوم عناوينى است كه گرچه از نوعى رسميت برخوردار است ، اما حكومتى نيست . براى نمونه مىتوان به عناوينى چون مجتهد الزمانى ، پيشنماز ، مدرس و حتى تعبيرى مانند رئيس العلماء اشاره كرد . منصب امامت جمعه و نيز متوليان اماكن مقدسه را نيز مىتوان در نوع اول جاى داد . در تمام اين مدت ، جامعهء عالمان دينى ، جامعهء گستردهاى بوده و به هيچ روى ، محدود به افراد صاحب منصب نبوده است . اصولا فرهيختگان اين جامعه ، اعم از متخصصان در فقه ، كلام ، فلسفه و حتى ادبيات ، در حوزههاى دينى تحصيل مىكردند و از راه اوقاف معين شده براى مدارس و يا كمكهاى مردمى امرار معاش مىكردند . طبعا كسانى
هامش
( 1 ) . به كوشش يوسف رحيملو ، دانشگاه مشهد ، 1371
( 2 ) . در مورد دولتهاى مصر و شامات ، « قلقشندى » بحثهايى دربارهء وظايف علماى دين آورده است ؛ در مورد مصر در صبح الاعشى ، ج 4 ، صص 35 ، 36 و دربارهء شامات ، صص 199 ، 277 مطالبى آمده است . در ج 6 ، ص 148 نيز القاب خاصى را كه براى « ارباب الوظائف الدينية » به كار مىرود آورده است كه در ميان آنها نامى از شيخ الاسلامى نيست .