7 - ترجمهاى ديگر از عبد الواسع تونى در دست است كه از علماى سدهء 12 هجرى بوده است . ( فهرست منزوى ج 2 ، ص 1573 )
8 - نصايح الملوك و آداب السلوك ، از ابو الحسن الشريف العاملى ( م 1138 ) در شرح عهدنامهء مالك اشتر كه آن را به سال 1118 براى شاه سلطان حسين نوشته است . نسخههايى در آن از فهرست سپهسالار ، ج 2 ، ص 33 و ج 5 ، ص 715 معرفى شده است .
دهها ترجمه و شرح ديگر از عهد مالك در اواخر دورهء صفوى و پس از آن در دورهء قاجار نوشته شده و نسخههاى فراوانى از اين ترجمهها در كتابخانههاى مختلف موجود است كه نام مؤلفين آنها روشن نيست . « 1 »
نظم الغرر و نضد الدرر
پس از نهجالبلاغهء سيد رضى ، مهمترين اثرى كه در جمعآورى سخنان امير مؤمنان عليه السلام پديد آمد ، غرر و درر عبد الواحد آمدى ( م 510 ) است . در اين كتاب ، كلمات كوتاه حضرت به قياس كارى كه جاحظ در مائة كلمة امير مؤمنان عليه السلام انجام داده ، جمعآورى شده است . بسيارى از اين كلمات ، سياسى است و به نوعى به حكومت و عدالت مربوط مىشود . اين مجموعهء عظيم در دورهء صفوى ، يكبار در سال 911 و بار ديگر توسط آقا جمال خوانسارى ( م 1122 ) ترجمه شد . ترجمهء آقا جمال همراه با شرح است و توسط مرحوم محدث ارموى به چاپ رسيده است .
يك ترجمه - شرح ديگر ، از عبد الكريم بن محمد يحيى قزوينى ( زنده در 1124 ) است كه وى نيز آن را به نام شاه سلطان حسين صفوى انجام داده است . آنچه در كار وى تازگى دارد ، آن است كه روايات غرر و درر را به صورت موضوعى تقسيم كرده و همهء كلمات سياسى را در يك مجلد واحد گردآورى كرده است . اين بخش از كتاب قزوينى به كوشش مؤلف همين سطور تحت عنوان بقاء و زوال دولت در كلمات سياسى امير مؤمنان عليه السلام به چاپ رسيده است . « 2 »
سه فصل عمدهء اين كتاب ، يكى دربارهء دولت و نشانههاى پيشرفت و پسرفت آن ، دوم در منافع عدالت و انصاف و ضرر ستم و تجاوز ، و سوم در تعليم خدمت نزد حاكمان و سياستمداران است . ارزش اين كتاب ، در درجهء نخست به ارائهء ترجمهء كلمات سياسى امير مؤمنان عليه السلام است كه بسيار پرنغز و عالى است . پس از آن ، با شرح و تفصيلى كه مؤلف دربارهء هر حديث به دست داده ، در عمل يك متن سياسى قابل استفاده فراهم آورده
هامش
( 1 ) . آوى ، همان ، صص 34 - 38 ( مقدمهء مصحح ) .
( 2 ) . قم ، كتابخانهء آية الله مرعشى ، 1371