روح در آن كسب كمال كند ، هر حكمى كه با اين هدف سازگارتر باشد ، مقدم بر ديگرى است . مهم آن است كه انسان تشخيص دهد حكم عقل يا شرع چيست و هر آنچه بعنوان حكم عقل و يا شرع به خاطرش رسيد ، حكم عقل و شرع واقعى نپندارد . « پس بايد كه آدمى اولا عقل را خوب بشناسد و شرع را درست از اهلش فراگيرد » .
بيان فيض در اين باب آشكارا يك بيان فلسفى است ؛ اما به رغم آن كه تا حدودى تلاش شده است تا تعارض و تناقض اين احكام و حكام بررسى شود ، بحث ، جنبهء ذهنى به خود گرفته و واقعيات عملى در زندگى كمتر مورد ملاحظهء وى قرار گرفته است . بحث وى همچنين ناشى از تأثيرپذيرى از شرايط سياسى - دينى روزگار صفويان است كه عقل و عرف را از هم جدا كرده بودند .
بر اين اساس او نيز از لحاظ اجتماعى ، مانند بيشتر متفكران مذهبى و سياسى اين دوره ، اصل سلطنت را مفروض گرفته و هيچ اعتراضى بر آن بعنوان نظامدهندهء امور عملى زندگى مردم ندارد . بايد اشاره كرد كه فيض اصولا در فكر فقهى خود ، در مقايسه با اصولگرايان پيرو مكتب حلّه ، اعتقاد چندانى به مجتهد و قدرت ولايت او نداشته و بر اساس مشى اخبارى خود اعتبار و قدرت اجتهاد را از ميان برده است . براى نمونه وجوب نماز جمعه را مشروط به حضور فقيه جامع الشرايط نمىداند و آن را بعنوان حكمى كه ارتباطى با حكومت ندارد ، مورد بحث قرار مىدهد . « 1 » يعنى بيشتر به عنوان يك عبادت جمعى كه ميان خود مردم است ، بدون ارتباط با حاكم به آن مىنگرد .
شگفت اين است كه فيض و محقق سبزوارى ، به رغم آن كه از لحاظ دينى قدرت اجتماعى والايى داشته و در روزگار آنها روحانيت از نفوذ سياسى قابل ملاحظهاى برخوردار بوده است ، در عمل بيش از همه به توجيه وضع موجود پرداختند . البته دربارهء اين دو نفر ، به ويژه بايد توجه داشت كه آنان در اين گونه انديشههاى خود ، كمتر فقهى مىانديشيدند ؛ چرا كه گرايش فكرى غالب آنان حكمت و فلسفه بوده و به عنوان يك حكيم و فيلسوف تحت تأثير آراء سياسى برگرفته از يونانيان ، حكماى اسلامى ، سياستنامهها و دستورالوزراءها بودند .
عهدنامه مالك و شرح آن
قالب ديگرى كه در روزگار صفوى و بعد از آن ، براى طرح فلسفه و انديشهء سياسى مورد استفاده قرار گرفت ، ترجمه و شرح عهدنامهء مالك اشتر بود . عالمان بسيارى كوشيدند تا از اين قالب براى ارائه نظر خود دربارهء حكومت و چگونگى ادارهء آن استفاده كنند . توجه
هامش
( 1 ) . نگاه كنيد به مقاله مربوط به نماز جمعه در همين مجموعه .