داريم كه اين نام ، مشتمل بر دستوراتى است كه امام على عليه السلام خطاب به مالك اشتر نوشته و جامعيت آن به خصوص قابل توجه است . اين عهدنامه از روزگار كهن مورد توجه بوده و در توجه به آن ، همين بس كه نسخهاى از آن به خط زيباى ياقوت مستعصمى در كتابخانهء خديويه مصر برجاىمانده است . « 1 »
يكى از كهنترين ترجمههاى اين عهدنامه ، تحت عنوان فرمان مالك اشتر ، از حسين علوى آوى است كه آن را در سال 729 به فارسى برگردانده است . « 2 »
در عصر صفويه چندين ترجمه و شرح از اين عهدنامه به نگارش درآمد كه به ويژه شرحهاى نوشتهشده ، مىتواند حاوى نكاتى دربارهء ديدگاههاى شيعه در زمينه سياست باشد ، فهرستى از ترجمهها و شرحهاى عهدنامه اشتر را دانشپژوه در مقدمهاى كه بر ترجمه حسين علوى آوى نوشته ، آورده است . برخى از مهمترين اين شرحها كه در دورهء صفويه به نگارش درآمده است ، عبارتند از :
1 - شرح سيد ماجد بن محمد بحرانى شيرازى ( 1097 ) قاضى اصفهان . رسالهء او تحفهء سليمانيه نام دارد و به چاپ رسيده است .
2 - ترجمهاى از اين عهدنامه توسط علامه محمد باقر مجلسى ( م 1110 ) صورت گرفته كه نسخههاى متعددى از آن در دست است ( فهرست نسخههاى خطى دانشگاه ، ج 5 ، ص 1219 ؛ فهرست مرعشى ، ج 1 ، ص 215 ) .
3 - ترجمهء ديگر از آن محمد باقر بن اسماعيل حسينى خاتونآبادى ( م 1127 ) است كه براى شاه سلطان حسين نگاشته است ( بنگريد : فهرست دانشگاه ج 7 ، ص 2716 ؛ فهرست ملك ج 2 ، ص 13 ؛ فهرست نسخ كتابخانهء ملى ، ج 6 ، ص 139 ) .
4 - ترجمه و شرح ديگر از آن ميرزا على رضاى تجلّى شيرازى ( م 1085 ) است كه به نام شاه سليمان نگاشته است . نسخههاى از آن را منزوى در فهرست نسخههاى فارسى ج 2 ، ص 1573 معرفى كرده است . و نيز بنگريد : فهرست دانشگاه ج 9 ، ص 1214 .
5 - ترجمه ديگر از محمد كاظم فرزند محمد فاضل مدرس مشهدى است ( فهرست منزوى ج 2 ص 1574 ) . در فهرست مجلس ( ج 38 ، ص 407 ترجمهء عهدنامهء مالك اشتر از محمد جعفر بن فاضل مشهدى ( زنده در 1106 ) ياد شده و آمده است كه نسخهاى از همان رساله در همان فهرست ( ج 35 ، ص 429 ) معرفى شده است .
6 - ترجمهء ديگرى از ملا محمد صالح قزوينى روغنى در دست است همراه با شرحى مختصر كه در 1094 آن را نگاشته است ( فهرست منزوى ، ج 2 ، ص 1573 ) .
هامش
( 1 ) . آقا بزرگ ، ذريعه ، ج 15 ، ص 362
( 2 ) . آوى ، حسين ، فرمان مالك اشتر ، صص 50 - 51 شرح حال مترجم .