نيز هفده رسالهء محقق اردبيلى به چاپ رسيده است .
شيبانى در اصل گرفتن خراج و جواز آن با محقق كركى و برخى ديگر از فقها همآواست ؛ او معتقد است كه شهيد ثانى ، فاضل مقداد و كركى كه در زمان خود عالمان بىمانندى بودند ، به حلّيت خراج قائل بودهاند . عبارت شهيد در مسالك الافهام [ كتاب التجارة ، ص 168 ] صريح در آن است كه آنچه را كه جائر در زمان غلبه مىگيرد ، امامان عليهم السلام به بهرهگيرى از آن اجازه دادهاند و هيچ مخالفى در اين باب وجود ندارد . شبيه همين عبارت را فاضل مقداد در التنقيح الرائح در شرح شرايع [ 2 / 19 ] آورده است . شيبانى اظهار شگفتى مىكند ، در حالى كه احدى از مسلمانان حكم به حرمت اخذ خراج نداده ، چگونه قطيفى چنين فتوايى داده است ؟ شيبانى از برخوردهاى غير منصفانهء قطيفى بر كركى ياد كرده و ادلهء محقق كركى را در تعميم حكم متفق عليه جواز بيع نسبت به اموالى كه در اختيار حاكم جائر است ، به خراج ، معقول و منطقى دانسته است . حاصل سخن شيبانى آن است كه : و قد دلّت الاحاديث و الفتاوى و الاجماع على انّ ما يأخذه الجائر جائز لنا تناوله من يده . اثبات اين نكته هدف اصلى شيبانى در اين رساله است .
رسالهء شيبانى چندان قوى دانسته نشده است ؛ با اين حال ، نظر محقق كركى به طور معمول ، مورد قبول فقهاى اين دوره كه بيشتر آنان مناسباتى هم با دولت صفوى داشتند ، قرار گرفته است . در اين باره ، تقريبا تنها استثنا ، محقق اردبيلى است كه وارد جرگهء صفويان نشد ، گرچه طعنهاى هم بر آنان نزد . حسين بن عبد الصمد ( م 984 ) رسالهاى با عنوان حلّية جوائز السلطان دربارهء حليت عطاياى شاهان نوشته و در آن به رد نظر كسانى كه گرفتن مستمريات و اقطاعات ديوانى را ناروا مىشمرند ، پرداخته است . رسالهاى هم با عنوان رسالة فى سيورغالات و مقاطعات الاراضى من الحكام و الملوك در دست است . « 1 »
به جز آنچه كه در كتابهاى فقهى به طور عموم به بحث خراج پرداخته شده است ، طى قرون بعدى ، رسالههاى مستقلى در اين باره نگاشته شده است كه برخى از آنها عبارتند از :
الخراجيه ميرزا عبد الله افندى . وى كتابى در اين باره داشته است كه بر اساس گفتهء خود او در تحفهء فيروزيه مفقود شده و آن هنگام ، در صدد نوشتن مجدد آن بوده است . در ذريعه ( 11 / 179 ) آمده است كه نسخهاى از اين رساله به خط خود افندى نزد سيد شهاب الدين مرعشى در قم موجود است . « 2 » ما بخشى از مطالبى كه وى دربارهء خراج در تحفهء فيروزيه آورده ، در گزارش آن كتاب در همين مجموعه ، نقل كردهايم .
كتاب الخراج و المقاسمه به زبان فارسى كه علامه شيخ آقا بزرگ آن را ديده و از آن ياد
هامش
( 1 ) . بنگريد : مدرسى ، زمين در فقه اسلامى ، ج 2 ، ص 83
( 2 ) . چنين نسخهاى تاكنون در فهرست نسخههاى خطى كتابخانهء آية الله مرعشى معرفى نشده است .