با اين كه برهان بر نظر خود آورده ، به اين حد اكتفا نكرده ، از مشاركت با دهقانان در دادن بذر و خريدن برخى از اشجار از آنها سخن گفته است . « 1 » اردبيلى ، بر آن است تا نشان دهد كه روال عملى در پيش گرفتهشده توسط فقها و علماى مربوط با دولت صفوى ، به افراط انجاميده و حتى از وضعيتى كه كركى مطرح كرده بود ، بالاتر رفته است .
نكتهاى كه نه قطيفى و نه اردبيلى به آن توجه نكرده و اساسا از آن بحث نكردهاند ، مسئله نيابت فقيه در دورهء غيبت است كه كركى در چند مورد به آن اشاره كرده بود و با توجه به شناختى كه از كركى داريم ، مىدانيم كه اين مسئله ، يكى از مسائل اساسى ذهن فقهى - سياسى اوست . كركى بر آن بود تا نظارت فقيه جامع الشرايط را در مشروعيت بهرهمندى از خراج دخالت دهد . البته محقق اردبيلى در مباحث مختلفى كه در كتاب القضاء از اثر ارجمند و مفصل فقهى خود مجمع الفائدة و البرهان آورده ، به اختيارات فقيه پرداخته و يكى از مستندات آن را مقبولهء عمر بن حنظله دانسته است . از جمله مىنويسد : و من كونه حكما فهم كونه نائبا مناب الامام عليه السلام فى جميع الامور ، از آنجا كه امام فقيه را حكم قرار داده ، معلوم مىشود كه او در تمامى امور نايب امام عليه السلام است . « 2 » مانند اين مطلب را در موارد ديگرى هم گفته است . « 3 » با اين حال ، آنگونه كه شايسته بوده ، در بحث خراج از اين نكته يادى نشده است .
خراجيه شيبانى
يكى از عالمان معاصر مقدس اردبيلى با نام ماجد بن فلاح شيبانى « 4 » وقتى فتواى محقق اردبيلى را از برخى از اصحاب وى شنيد ، و آنان نظرش را در اين باب جويا شدند ، گفت ، اگر محقق چيزى در اين باره بنگارد تا ما هم نظر خويش را بنويسيم ، مناسب است . پس از چندى رسالهء نخست محقق اردبيلى را در اين باب ديد و به نقض آن و رسالهء قطيفى پرداخت . گويا رسالهء دوم اردبيلى پس از اين نوشته شده ، اما شيبانى چيزى در آن باره ننگاشته است . عنوان رسالهء شيبانى رسالة فى حل الخراج است كه در مجموعهء الخراجيات و
هامش
( 1 ) . اردبيلى ، هفده رساله ، ص 31
( 2 ) . اردبيلى ، مجمع الفائدة و البرهان ، ج 12 ، ص 11
( 3 ) . همان ، ج 9 ، ص 231 : و لانّه نائب ولىّ الاصل و هو الامام عليه السلام . و بنگريد : ج 10 ، ص 9 ، 496 ، 466 ، ج 4 ، ص 206 دربارهء ديدگاههاى محقق اردبيلى دربارهء ولايت فقيه و حدود اختيار او و ادلهء مربوطه بنگريد : سروش ، محمد ، محقق اردبيلى و مسألهء حكومت در عصر غيبت ، « مجموعه مقالات كنگرهء مقدس اردبيلى ، ج دوم ، صص 175 - 22
( 4 ) . شرح حال ماجد بن فلاح شيبانى در الروضة النضرة ص 484 آمده ، شيخ آقا بزرگ با ياد از وى برخى از تأليفات او را نيز كه در رد بر ملا عبد اللّه تسترى ( م 1021 ) است ، آورده است . وى به احتمال در سال 960 متولد شده و در اوايل قرن يازدهم درگذشته است .