در سلك امرا و وزراء بوده » و طبعا اين قبيل رفتار وى قابل استناد شرعى نيست . اين برخورد قطيفى با خواجه نصير ، در ميان شيعه ، بىسابقه و جسورانه است .
وى در پايان باز به محقق حمله كرده ، رسالهء او را « واهية المبانى ركيكة المعانى » وصف كرده و مضمون آن را مورد علاقهء افراد راحت طلب دانسته است . پس از آن حديثى در مذمّت درخواست چيزى از صاحب قدرت و سلطنت نقل كرده است . « 1 »
جداى از مباحث فقهى ، مسلّم آن است كه نگرش قطيفى به لحاظ اجتماعى و سياسى متفاوت با نگاه كركى بوده و اين نه فقط در رسالهء خراجيه بلكه در ديدگاههاى آنان دربارهء نماز جمعه نيز به دست مىآيد . كركى ادامهء مكتب علامهء حلى است كه فقه شيعه را سياسىتر از دورهء پيش از خود كردند ؛ در حالى كه انديشهء قطيفى - و سپس محقق اردبيلى - نشانگر گرايشى است كه شيعيان را امر به انزوا و پرهيز از ورود در سياستى كه سلاطين جور در پيشه گرفتهاند ، كرده است ؛ سياستى كه در ميان شيعه ، در عمل ، كمتر مورد اعتنا بوده است . البته براى هر دو گرايش در احاديث و اخبار اهل بيت عليه السلام شواهدى يافت مىشود ؛ گرچه راه جمع آن قبيل روايات متعارض ، بيش از آن كه با آراى قطيفى بسازد ، سر سازگارى با آراى محقق كركى دارد ؛ چيزى كه پس از وى مقبول عالمان عصر صفوى واقع شد .
خراجيهء مقدس اردبيلى
طى چند دهه پس از منازعهء ميان كركى و قطيفى ، رسالهء خاصى دربارهء خراج نوشته نشد ؛ گرچه حسين بن عبد الصمد ( م 984 ) رسالهاى دربارهء جواز گرفتن جوائز سلطان نوشت . « 2 » ملا احمد اردبيلى مشهور به مقدس اردبيلى ( م 993 ) ، در شمار عالمان و فقيهان بنامى است كه در حوزهء نجف تحصيل كرد و همانجا به مرجعيت علمى دست يافت . « 3 » وى دو رسالهء كوتاه در اثبات حرمت گرفتن خراج نگاشت كه هر دوى آنها در مجموعهء الخراجيات ، و به طور كاملتر در مجموعهء هفده رساله از محقق اردبيلى توسط كنگرهء بزرگداشت مقدس اردبيلى چاپ شد . « 4 »
اردبيلى كه ادامهء دهندهء راه قطيفى در گرايش به انزواى از سياست و روى آوردن به تقدس و معنويت به معناى ويژهء آن است ، و به همين دليل به مقدس شهرت يافته ، در اين دو
هامش
( 1 ) . قطيفى ، همان ، ص 129
( 2 ) . نسخهاى از آن در كتابخانهء ملى به شمارهء 1943 - عربى ، برگهاى 4 - 7 موجود است .
( 3 ) . دربارهء وى و انديشههاى او چندين مجلد كتاب از مجموعهء مقالاتى كه نگاشته شده ، توسط كنگرهء بزرگداشت مقدس اردبيلى كه در سال 1375 در قم و اردبيل برگزار شد ، منتشر شده است .
( 4 ) . اردبيلى ، ملا احمد ، هفده رساله ، قم ، كنگرهء مقدس اردبيلى ، 1375 .