مقدمه پنجم : در تحقيق معنى خراج و اينكه آيا اندازه معين دارد يا نه .
در واقع ، مسألهء اصلى اين رساله ، همانطوركه از فلسفهء نگارش آن روشن مىشود ، بحث از حليت اخذ خراج و بهرهمندى از آن توسط شيعيان در عصر غيبت ، با وجود سلاطين جور است . وى معتقد است كه اين مطلب ، هم در احاديث و هم در فتاوى و هم سيرهء عملى سلف شواهدى دارد و قابل اثبات است . بنابراين مطلب مهم و اساسى رساله كه پس از مقدمات پنجگانه آمده « دربارهء حكم خراج در زمان حضور و غيبت امام است . » در اينجاست كه از حوزهء اختيارات فقيه در عصر غيبت نيز سخن به ميان مىآيد و به نوعى بحث خراج به بحث از ولايت فقيه ارتباط مىيابد . ما با پيشينهء اين بحث و ديدگاه محقق كركى در مسئله نماز جمعه آشنا هستيم . وى در شمار كسانى است كه اختيارات فقيه را در حد وسيعى قائل بوده و در اينجا نيز به مانند برخى از فقهاى ديگر ، از همان رأى خويش استفاده كرده است .
مطالبى كه محقق در مقدمات پنجگانه آورده ، بيش از هر چيز مباحث فقهى دربارهء بحث زمين و احكام آن است . در مقدمهء نخست به تعريف چهارگونه زمين از زمينهايى كه در فتوحات به دست مىآيد ، پرداخته است . زمين مفتوحة عنوة ، زمينى كه ساكنان آن با رغبت و خواست خود اسلام را پذيرفتهاند ؛ زمينى كه با صلح به امام رسيده است و چهارم زمينهاى انفال .
مقدمهء دوم دربارهء نوع اول از زمين ، يعنى زمينهايى است كه با جنگ به دست مسلمانان افتاده است . اين زمينها به ملكيت كسى در نمىآيد ؛ خريدوفروش اصل ملك جايز نيست ، بلكه امام حاصل آن را در مصالح مسلمانان صرف خواهد كرد . اينها زمينهايى كه دولت به اشخاص واگذار كرده و از آنها خراج مىگيرد . بحث مورد نظر محقق كه رساله براى حل آن نوشته شده ، به پس از مقدمات موكول شده است .
مقدمهء سوم دربارهء اراضى انفال است ؛ وى پس از بيان آيهء قرآن و چند حديث ، دربارهء اراضى انفال كه در دست شيعه است ، مىفرمايد هر آنچه از اين قبيل اراضى در اختيار شيعه است ، براى آن حلال است ؛ چرا كه ائمهء عليهم السلام در عصر غيبت آنها را براى شيعيان خود حلال كردهاند . البته براى سنّيان حلال نيست ؛ گرچه گرفتن اين زمينها از آنان نيز جايز نيست ؛ بلكه موكول به نظر امام است كه فعلا غايب است . پس به همين صورت باقى مىماند . « 1 » در اين باره ، يك مسئله آن است كه آيا كسى كه صلاحيت نيابت در عصر غيبت را دارد ، مىتواند از زمين انفال كه در اختيار ديگران است ، خراج بگيرد ؟ . محقق در پاسخ
هامش
( 1 ) . كركى ، محقق ، قاطعة اللجاج ، ص 57