توسط حاكم جائر يا فقيه عادل ، خود به چندين نظر تقسيم مىشود . « 1 » اين نظر ، به هر روى ، رأى بيشتر فقيهان شيعه است كه به تعبير امروزى واقعگرا بوده و اختياراتى را براى فقيه يا حاكم شيعه پذيرفته بودند . گروه دوم به روايات متعددى تمسك مىكند كه دستهء نخست در دلالت آنها بر حلّيت خراج ترديد دارند . مهمترين فقيه عصر نخست صفوى كه به پيروى مكتب شهيد اول و دوم با بينش حلّيت به خراج مىنگرد ، محقق كركى است كه به شاه اسماعيل و به خصوص شاه طهماسب بسيار نزديك بوده و موقعيت وى تا منصب شيخ الاسلامى رسيد . وى قائل به حليت اخذ خراج بوده و در اين باره رسالهاى تأليف كرده كه بر آن مرور خواهيم كرد .
خراجيهء محقق كركى
محقق كركى ( علىّ بن عبد العال كركى م 940 ) بزرگترين عالم و فقيه شيعه است كه در سه دههء نخست دولت صفوى ، به ويژه دههء اخير آن ، نقش مهمى در صحنهء سياست مذهبى اين دولت ايفا كرد . مهمترين ويژگى او ، ارتباط نزديكش با دولتمردان صفوى ، به ويژه شاه طهماسب است كه سبب شد تا تشيع فقاهتى بر دولت صوفى صفوى غالب شود و تحوّل فقهى - سياسى مهمى در شرايط آن روز ايران به وجود آيد . وى آنچنان كه از همين رساله خراجيه او بر مىآيد ، از منظر فقهى ، دولت صفوى را دولت جائرى مىداند كه همكارى با آن رواست . به همين دليل موقعيت خود را نسبت به آن ، شبيه موقعيت سيد مرتضى ( م 436 ) و برادرش سيد رضى ( م 406 ) در ارتباط با دولتهاى جائر زمان خودشان دانسته و نقش خويش را در ارتباط با اين دولت ، به مانند رفتار علامهء حلى ( م 726 ) در دربار سلطان محمد خدابنده ( م 716 ) مىداند .
محقق كركى در دو رسالهء نماز جمعه و خراجيه خود ، به شرح برخى از آراى سياسى خود پرداخته است . در بحث نماز جمعه ، گزارش رسالهء او را آورديم و در اينجا ، به مرور بر رسالهء خراجيه او مىپردازيم . « 2 » وى رسالهء خراجيه خود را با عنوان قاطعة اللجاج فى تحقيق حلّ الخراج « 3 » در ربيع الثانى سال 916 در عراق نوشته است . از اين عنوان چنين به دست
هامش
( 1 ) . بنگريد : سروش ، محمد ، محقق اردبيلى و مسئله حكومت در عصر غيبت ، « مجموعه مقالات كنگرهء محقق اردبيلى ، مجلد دوم » صص 182 - 187
( 2 ) . ما اشارات فراوانى در اين مجموعه به محقق داشتهايم كه مىتوان با مراجعه به اعلام كتاب ، آن مطالب را مرور كرد . مطالبى نيز پس از اين در همين مقاله خواهد آمد .
( 3 ) . مجموعهء سه رسالهء خراجيه از محقق كركى ، فاضل قطيفى و محقق اردبيلى در مجموعهء الخراجيات ، تحقيق مؤسسة النشر الاسلامى ، قم ، 1413 توسط انتشارات اسلامى ( جامعهء مدرسين ) به چاپ رسيده است . ارجاعات ما همه به همان چاپ است كه هر كدام به صورت مستقل ارجاع داده خواهد شد .