آنچه از شريعت و كلمات قصار بزرگان دين بوده ، در مطاوى آن گنجانيده شده است . گفتنى است كه اين نگارشها ، در موضوع فلسفهء عملى و اخلاق جاى مىگرفته است .
براى نمونه ، پيش از خواجه نظام الملك ، در كتابهايى مانند عيون الاخبار ابن قتيبه باب مفصلى تحت عنوان « كتاب السلطان » درج شده كه فرهنگ سياسى مسلمانان در آن انعكاس يافته است . در ذيل اين باب ، مباحثى دربارهء شيوهء حكومت و آنچه مربوط به زوال و دوام سلطنت است ، بحث شده است . اين مباحث ، تنها در قالب نقل اقوال بزرگان دين و سياست و اخلاق ، از مسلمان و غير مسلمان است كه از مآخذ مختلف ، از جمله مآخذ يونانى ، ايرانى و هندى گرفته شده است . براى مثال در آنها آمده است : « قرأت فى كتاب للهند » ، « قرأت فى آداب ابن المقفع » ، « قرأت فى كتاب ابرويز الى ابنه شيرويه » ، « قال بزرجمهر » ، « و فى كتب العجم » و . . . اينها نمونههايى از منابع اينگونه آثار است كه به مرور باب سياستنامهنويسى را در متون اسلامى فراهم كرده است . خواهيم ديد كه محقق سبزوارى ، وصيت منسوب به افلاطون را خطاب به اسكندر در كتاب روضة الانوار آورده است . طبعا در ادامهء آن مآخذ ، اقوالى از بزرگان دين ، برخى از خلفا و شمارى از وزرا و دبيران مسلمان نيز نقل شده است .
در مرحلهء بعد ، نگارش آثار مستقلى در سياستنامه آغاز شد كه نمونهء برجستهء آن سياستنامه اثر خواجه نظام الملك طوسى ( م 485 ) است . روشن است كه اين آثار ، آثارى دينى نيست ؛ بلكه به طور عمده ، نگاهش به سياست و وزارت از ديد اجرايى ، آن هم با تأكيد بر سلطان و وزير به عنوان عواملى است كه ادارهء كشور را عهدهدار مىباشد . در ضمن بحث ، از دين و شريعت نيز استفاده شده و توصيه به اجراى آن مىشود . در اين كتاب و موارد مشابه آن در دورههاى بعد ، مقدار زيادى داستانهاى تاريخى - سياسى از سلاطين قبل و بعد از اسلام ارائه شده است .
نگارش اينگونه آثار در جهان اسلام ادامه يافت . مهمترين اثر پس از سياستنامهء خواجه نظام الملك ، كتاب نصيحة الملوك از امام محمد غزالى ( 450 - 505 ) و اخلاق ناصرى از خواجه نصير ( م 672 ) است . از كارهاى سترگ ديگر در اين باب ، قطب سيم كتاب درّة التاج قطب الدين شيرازى ( م 710 ) است كه در حكمت عملى است و به كوشش ماهدخت بانو همايى به چاپ رسيده است . « 1 » پس از مباحث اخلاقى كه در فصول نخست كتاب آمده ، قاعدهء چهارم آن ، در سياست مدن است و مبناى بحثها نيز فلسفى و تحليلى همراه با برخى شواهد دينى با محوريت سلطنت است . يك نمونه سياسى - عرفانى از اين دست ، كتاب التدبيرات الالهية فى اصلاح المملكة الإنسانية از محيى الدين عربى است .
هامش
( 1 ) . تهران ، شركت انتشارات علمى و فرهنگى ، 1369