فرزندش فخر المحققين هستند .
دورهء سوم ؛ برخورد علماى شيعه با دولتمردان صفوى است كه از تشكيل اين دولت در اوايل قرن دهم هجرى ، آغاز شده و بعد از آن هم ادامه يافته است .
در كنار اين تجربهها ، تجربههاى ديگرى نيز از برخورد عالمان شيعه در برخى از شهرها و مناطق شيعهنشين مانند قم با دولتهاى وقت ، در دست است . بهرهگيرى از تجربهء دولت زيدىها در ايران و يمن و نيز شيعيان زيدى و اسماعيلى - چه در ايران و چه ساير نقاط دنياى اسلام - مىتواند در شناختن آراء سياسى شيعيان مفيد افتد . البته اختلاف نظرهاى آشكارى در اين ميان وجود دارد . تجربهء دولت سربداران و مرعشيان مازندران نيز كه دولتهاى شيعى - صوفى هستند ، در اين ارتباط به كار مىآيد .
آنچه دربارهء اهميت اين بررسىهاى تاريخى مىتوان گفت ، اين است كه تجربهها و برخوردهاى سياسى ، به دليل داشتن جنبهء عملى ، ارزش زيادى دارد ؛ چرا كه جنبهء واقعگرايى بيشترى را در خود حفظ كرده و توانسته است بر جنبهء علمى و نظرى مسئله تأثير بگذارد و آن را موسّعتر نشان دهد . منبع مهم اين بررسى ، كتابهاى شرح حال نگارى است كه مىتواند مواد تاريخى قابل توجهى را در اختيار بگذارد . طبعا در كتابهاى تاريخى نيز تا حدودى مىتوان اين مسئله را دنبال كرد .
آنچه گذشت ، اشارتى كوتاه دربارهء برخى از منابعى بود كه مىتوان از آنها براى دريافت فقه و فكر سياسى شيعه بهره گرفت . اما روشن است كه منابع ، به همين مقدار محدود نمىگردد . در اينجا به تناسب موضوعاتى كه خواهيم آورد ، اشاره به دو نكتهء ديگر دربارهء منابع ، قابل توجه است .
نكتهء اول اين كه ، در فقه شيعه ، همان گونه كه گذشت ، به دليل نبودن بابى ويژه در اين باره ، هر بار در مبحثى خاص و به تناسب موضوع مورد بحث ، به مسائل حكومتى و يا ابعادى از آن پرداخته شده است . براى نمونه ، بحث نماز جمعه ، به رغم آن كه بحثى فقهى است ، اما به دليل ارتباط آن با حاكميت ، زمينهء طرح برخى از مسائل سياسى را فراهم كرده است . نمونهء ديگر كه در دورهء صفوى طرح شد ، بحث از خراج بود كه به صورت محلى براى طرح برخى از ديدگاههاى متعارض فقها دربارهء دولت صفوى درآمد . در ادامه به اين مبحث خواهيم پرداخت .
نكتهء دوم مربوط به كتابهايى است كه سياست نامهنگارى نام گرفته است . نگارش اين آثار در فرهنگ اسلامى ، در آغاز قرن سوم هجرى و بعد از آن ، به صورتى پراكنده و در ضمن متون ادبى و تاريخى بوده است . اما به مرور ، به صورت كتابهاى مستقل سياسى درآمده و عناصر ايرانى مانند آثار ابن مقفع و خداىنامهها و نيز ميراث فلسفى يونانى و
صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى ) — صفحة 142
مساهمون: الشيخ رسول جعفريان
ص١٤٢