كرد كه نفس نگرش اصولى و اجتهادى در برابر نگرش اخبارى ، خود به نوعى دربرگيرندهء نگاه سياسى شيعه به مسألهء رهبرى مىباشد ؛ آن چنان كه پيروزى نگرش اجتهادى مكتب حلّه در قرن هفتم و هشتم ، زمينه را براى مشاركت علما در دولت صفوى فراهم كرد ؛ چندان كه تسلط نگرش اجتهادى در جنبش مشروطه ، راه را براى حضور جدىتر فقها در صحنهء سياسى كشور هموار ساخت . در حالى كه نگرش اخبارى ، چنين زمينهاى را از اساس در خود نداشت .
در واقع رشتهاى كه مباحث مختلف فقهى را در ارتباط با امر رهبرى به هم پيوند مىدهد ، بحث از نيابت فقيه براى امام معصوم است كه به تدريج و البته بسيار دير ، به صورت يك بحث مستقل درآمده و در حال حاضر ، دهها رساله دربارهء آن نگارش يافته است . آنچه تازگى دارد ، پرداختن به اين بحث در ضمن باب ويژهاى است كه در دو قرن اخير اوج گرفته است ؛ اما اصل مسئله ، در گذشته ، در ابواب مختلفى از فقه كه به گونهاى مربوط با حكومت بوده ، مطرح بوده است .
تاريخ شيعه ، قالبى ديگر براى بررسى ديدگاههاى سياسى شيعه در زمينهء برخوردهاى فقهى با تكيه بر فكر سياسى شيعه است . مقصود از تاريخ ، سير برخورد عالمان و فقيهان شيعه با حاكمان و سلاطين غير شيعه است كه شيعيان ، آنان را حاكم جور مىدانستند . در طول هزار سال ، شيعيان در جوامعى محدود ، تحت سلطهء اين حاكمان بسربرده و درگير برخوردهاى سياسى با اين حكومتها بودهاند . اين تجربهء تاريخى در آغاز ، بازگشت به دوران امامت امامان شيعه عليه السلام دارد ، تجربهاى كه مستند فقهى براى آراى فقهى بعدى و نيز رفتارهاى عملى شيعيان در برخورد با حاكمان جور بوده است .
جداى از اين تجربه ، سه دورهء مهم را مىتوان مورد بررسى قرار داد كه در آنها عالمان مشهور شيعه ، با حكومتها برخورد داشته و اخبار آنها - و لو بطور محدود - در اختيار ما قرار دارد .
دورهء نخست ؛ برخوردهاى عالمان شيعه با حكومت بغداد ، پيش و پس از روى كار آمدن آل بويه است كه مربوطه به قرن چهارم و پنجم هجرى مىباشد . در رأس اين عالمان ، شيخ صدوق ( م 381 ) ، شيخ مفيد ( م 413 ) ، سيد مرتضى ، سيد رضى و شيخ طوسى ( م 460 ) قرار دارند . اين دوره تا پايان خلافت عباسى امتداد دارد . در امتداد همين برخورد ، حضور برخى از وزراى شيعه در دولت عباسى و حتى سلجوقى را در قرن ششم و هفتم ، نبايد از نظر دور داشت .
دورهء دوم ؛ دومين مرحله ، برخورد عالمان شيعه با ايلخانان مغول از سقوط بغداد به بعد است . مهمترين اين عالمان ، خواجه نصير ، سيد بن طاوس ، محقق حلى ، علامهء حلى ، و
صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى ) — صفحة 141
مساهمون: الشيخ رسول جعفريان
ص١٤١