ممالك مختلف متفرّق بودند ، جمله حسب الامر جهانمطاع بدان بلده رفته توطّن نمودند .
اكثر تبارزه و قزاونه و گيالنه كه در مدّت فترات جلاء گرديده بودند بالطبع به توطّن آن سواد رغبت نموده منازل و اسواق طرح افكندند . چنانچه از اسواق مشهورهء آن شهر يكى بازار گيلانيان است كه به گيلك بازار اشتهار دارد و از تجّار هر ولايت بسيارى در آن مقام بالطبع توطّن نمودهاند . از مملكت شيروان حسب الامر داراى زمان نيز خلقى بسيار در آن ديار [ 457 ب ] مقام گرفتهاند . ديگر به نوعى كه از احوال يورش گرجستان مرقوم كلك بيان خواهد گرديد - إن شاء اللّه - اسير بسيار غنيمت غازيان شير شكار و نصيب مجاهدان ديندار گشته از آن طايفه خلقى كثير به فرمان خسرو مملكتگير در آن بلده متوطّناند .
به اقبال پادشاه صاحب اقبال به نوعى كه خاطر خواه اشرف بود در مدّت قليل خلقى كثير در آن بلدهء فردوس تزيين اجتماع نمودهاند و روز به روز در زراعت و عمارت مىافزايند . تا حال تحرير اين اخبار كه ثمان و عشرون و الف [ 1028 ه / 1618 م ] است عمارت آن بلده به پنجاه هزار خانهء آبادان رسيده اسواق دكاكين دايره در نهايت رواج و رونق آماده و مهيّا بود . از متاع هند و چين و فرنگ و مصر و شام و يمن و حلب آنچه در مخيله گنجد در آن مصر جامع زياده از انديشه و گمان موجود است . پادشاه جهان آن بلده را مسمّى به فرحآباد ( 294 ) نمودهاند . چون به هنگام بهار و زمستان بر طبق هواى مازندران امطار بسيار در آن ولايت نازل مىگردد و اكثر اوقات بواسطهء نزول باران گل و لاى بسيار موجود مىگردد و اين گل و لاى موافق طبع اشرف نيست امر اعلى به نفاذ پيوست كه از راه عراق و گيلان و استرآباد و ديگر محال طريقى كه بدان بلده منتهى شود تا محلّى كه گل و لاى موجود باشد در عرض بيست زرع از ريگ روان مملو سازند . ديگر كوچهها و ممرّ عبور مردم در درون شهر و سطح ميدان مجموع فرش سنگ نمايند و بعضى از ريگ روان مملو گردانند . الحال آن بلده به نوعى است كه اگر تمام عمر باران روان باشد در راه و كوچه و بازار آن بلده اصلا از گل و لاى اثرى ظاهر نمىگردد .
چون طبع اشرف بلدهء اشرف ( 295 ) را از حيثيّت هوا مطبوع دانسته و استعداد منازل كه در خور نشست پادشاهان است به فرحآباد متمايز است و بهتر در آن موضع هر عمارات عاليه و بستانهاى خرّم طرح انداختهاند و دولتخانهء همايون در آن بلده هر طرح كه انداختهاند به مراتب از دولتخانهء فرحآباد نيكوتر افتاده اكثر اوقات در اشرف بر سرير كامرانى [ 458 الف ] متمكّناند و توجّه خاطر اشرف بيشتر از فرحآباد و امرا و اعيان حضرت و مقرّبان درگاه و خدمهء بيوتات و كارخانجات در آن بلده منازل مرغوب به اتمام رسانيده به شرف محلّ سرير عرش نظير آن نيّر اعظم بوده در ظلّ عاطفتش اهل جهان آسوده و مرفه الحال به دعاى دولت و اقبال اشتغال نمايند و تطرّق حدثان را به آن دولت
روضة الصفويه ( فارسى ) — صفحة 841
مساهمون: ميرزا بيگ جنابدى
ص٨٤١