وفق توصيف حكيم فردوس كه فرموده است ، بيت :
هميشه هوايش بود معتدل * نه گرم و نه سرد و نه گرد و نه گل « 1 »
هواى آن مملكت موافق مزاج وهّاج و طبع اشرف افتاده به توطّن آن ديار مايل گشتند ، لهذا بر وفق ارادهء مفيد به احداث بلده امر مطاعه به نفاذ مقرن گرديد كه در ربع مسكون از ساير بلاد مشهوره ممتاز باشد و چنان مقرّر داشتند كه آن بلده فردوس زينت را بعد اليوم دار الملك سازند و جهت تعيين مقام آن بلده فضاى وسيع اختيار فرمودند كه رودخانه [ اى ] كه از انهار مشهورهء دار المرز است بر وسط آن جريان داشته باشد و يك حدّش در طول منتهى به ساحل بحر طبرستان كه در مقامى كه رودخانه به بحر داخل مىگرديد با مقامى كه عمارت تقاضا كند بر امتداد رودخانه .
آنگاه در شهور سنهء عشرين و الف [ 1020 / 1611 ] در ساعتى كه اختران سعد از آن وقت سعادت اكتساب نمايند افادت و افاضت پناه ملك المنجمين مولانا مظفّر منجّم جنابدى ، كه منجّم خاصّهء شريفه بود و در فنون حكمت رياضى گوى تفوق از افاضل آن عصر مىربود ، ساعت اختيار نموده بعد از آن كه استادان ماهر و مهندسان قادر از ممالك روميّه بدان موضع طلب داشت اساس آن بلدهء جنّتنشان بر وضعى كه مقتضى طبع اشرف بود طالع اسد قرار يافت . در اندك زمان قصور و دبور و مطبوع مرغوب در نهايت لطافت به اتمام رسانيده بدان طرف رود مقابل دولتخانه چهار باغى [ 457 الف ] تخمينا صد جريب مساوى عرض دولتخانه طرح افكندند و ساحت آن باغ را به گلهاى معطّر متنوعه بر آراسته اشجار نارنج و ليمو و بالنگ غرس نمودند ، و چون از دولتخانهء همايون آن باغ ميمون مرئى بود مسمّى به باغ نظر گرديد . به دستور ميادين و اسواق مشتمل بر دكاكين و كاروانسراها و كرياسهاى متعدّده و ابواب البرّ از مدرسه و جامع و دارالشفا مطبوع مرغوب از بانى فرمان واجب الاذعان در آن بلدهء جنّتنشان ساخته و پرداخته گرديد .
خاطر خطير اشرف بعد از قرار مصالحهء روم از ساير مهمّات ملكى اعراض نموده اوقات خجسته ساعات همگى مصروف تعمير آن بلدهء نادره مىگردانيد . از ممالك آذربايجان و ديگر محال خلق بىعدد به تكليف و بالطبع به توطّن آن سواد مايل گشته محترفه و اهل بازار نيز از ممالك عراق و آذربايجان و خراسان و فارس و كرمان بدان مقام دلپذير به رغبت و ترغيب قرار وطن مىدادند و پادشاه ملكآراى بر ايشان به مساعده استمداد نموده آن گروه نيز منازل و مستقلّات مطبوع بنا نهادند . از ارامنهء آذربايجان ، خصوصا از بلدهء نخجوان كه در مدّت فترت روميّه از آن مملكت جلاء اختيار نموده در
هامش
( 1 ) - اگر مقصود از حكيم فردوس ، فردوسى طوسى باشد اين بيت از شاهنامه نيست ، مگر آن كه حكيم فردوس شاعر ديگرى باشد .