به نظر مىرسد شش مورد جايگزين و جانشين و راه علاجى كه امام ذكر مىكنند به ترتيب از آخر بر شش مورد از رذايل زبانى و كلامى صادق باشند . آفتهاى كلامى كه امام ذكر كردهاند عبارتند از :
1 . فحش و سخن زشت : معناى فحش را كلام و كار زشت مىدانند چنانكه قرآن كريم معناى فاحشه را كار و فعل زشت مىداند اعم از گفتار و كردار و رفتار ( فحش : القبيح من القول و الفعل ) ( معلوف ، لويس ، المنجد فىاللغه ، 1365 ، ص 571 ) . راه علاج آن و يا جايگزين آن ، حمد و ستايش خدا كردن مىباشد . زبان به جاى به كارگيرى الفاظ زشت و قبيح از اسماء حسن الهى ياد كند و حمد و ستايش خدا را بكند .
2 . هُجر و هرزهگويى : المنجد مىنويسد : القبيح من الكلام و الافحاش فى النطق . ( معلوف ، لويس ، المنجد فى اللغه ، 1365 ، ص 571 ) هُجر يعنى كلام زشت و به كارگيرى زشتى در سخن . راه درمان و علاج و جانشين آن به فرمايش امام « ثنا و مدح خدا » است .
3 . دشنام به عرض و آبروى كسى : از مفاسد بزرگ زبان ، دشنام دادن است و از بدترين دشنامها توهين به آبرو و ناموس ديگران است . راه علاج آن تمجيد خداوند و خدا را به مجد و عظمت يادكردن است . زيرا كه دشنام به آبروى انسان در واقع روشى بر خلاف خواست خدا است . چون خداوند بندگان را دوست دارد و از انسان و مقام الهى او به نيكى ياد مىكند و براى عرض و آبروى انسان ارزش فراوان قائل است .
تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد ( ع ) بررسى اجمالى نكات تربيتى دعاى مكارم الاخلاق ( فارسى ) — صفحة 196
مساهمون: محمد جواد لياقتدار
ص١٩٦