أ تحشر فى مكمن الخازنين * و يحشر دود النهى فى الحراب « 1 »
چو قطر فلك روز و شب بىقرارى * چو قُطْرُب « 2 » همه عمر در اضطرابى
امّا سبب آنك به انزواى او امرا رضا نمىدادند بىاختيار عازم عراق گشت . چون به خطّهء اصفهان رسيد عارضههاى متضادّ روى نمود . جان به حقّ تسليم كرد و از منزل فنا به مرحل « 3 » بقا كوچ . و ترمتاى و ساريق بوقا را در مصاحبت ملك صدر الدّين روان گردانيد تا شماره و هزاره و وضع قوبجور به اتّفاق خواجه مجد الدّين تبريز ساخته كنند .
و امير ارغون جهت مهمّات و مصالح متوجّه حضرت باتو شد و خواجه نجم الدّين در مصاحبت او به اردوى باتو برفت . معروضات بر وفق فرمان منكو قاآن و اقتراح « 4 » او ساخته شد و از جانب دربند متوجّه بلاد گرجستان و ارّان و آذربيجان شد و كار شمار و قوبجور و تقرير اموال به اتمام رسانيد و متوجّه عراق شد .
و هنگام غيبت امير ارغون از حضرت همايون جماعتى بر قصد و غرض متّفق شده بودند و جمال الدّين خاصّ حاجب را بر سبيل اشراف يرليغى گرفته . چون به خراسان رسيد و عرصهء آن از مردان خالى ديد كار فرا پيش گرفت و محاسبات آغاز نهاد و دست اخذ و تصرّف برگشاد . تا چون امير ارغون از ساختن مهمّات عراق و آذربيجان فراغت يافت بر عزم استقبال پادشاه هولاكو به تعجيل بيامد و به مقام كيتو به خدمت رسيد و به عنايت و نواخت او بر سبيل مبادرت به حضرت منكو قاآن بازگشت و به خابران آمد . و جمال الدّين خاصّ حاجب بعد از مراجعت او از حضرت هولاكو آنجا رفت و تمامت اصحاب و ملوك و امرا و رؤسا را مسمّى « 5 » نوشته تفصيل داد كه : « مرا با همهكس سخن است و به حضرت منكو قاآن مىبايد رفت . » هولاكو فرمود : « مصلحت آن به ارغون مفوّض است و به صواب ديد او منوط ؛ از حكم منكو قاآن و اتّفاق ما مقاليد « 6 » حكومت
هامش
( 1 ) - أ تحشر . . . آيا در كنار جايگاههاى زنان بهشت محشور مىگردى ؟ [ نه ، اين خيال خام را نكن ] درحالىكه كرمهاى مرداب در ميان آفتابپرستان محشور مىگردند . ( آقاى طايفى بيت را اينگونه اعرابگذارى كردهاند :أ تحشر فى مكمن الخازنين * و يحشر دود النهى فى الحرابمرحوم قزوينى ذيل اين بيت مرقوم فرمودهاند : « تصحيح اين بيت به هيچ وجه ممكن نشد . »
( 2 ) - قطرب : جانوركى كه همهء روز در تكاپو باشد و ساعتى نيارامد . ( منتهى الارب )
( 3 ) - مرحل : منزل .
( 4 ) - اقتراح : درخواست ، دستور .
( 5 ) - مسمّى : ظاهرا به معنى فهرست و سياهه است . رجوع كنيد به مقدّمه ص 368 .
( 6 ) - مقاليد : كليدها ، جمع مقلاد .